$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ năm, 07-12-2017 | 14:10GMT+7

Bài dự thi: Làng nghề, nghệ nhân hội nhập và phát triển - Làng nghề thuốc Nam của người Dao “độc nhất vô nhị”

TBV - Cách trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 60 km, tại thôn Yên Sơn nằm dưới chân núi Ba Vì huyền thoại đã chứng kiến bao thăng trầm lịch sử, phía bên cánh tả dòng sông Đà trong những năm chiến tranh chống đế quốc Mỹ là khu căn cứ cách mạng K9 - Chủ tịch Hồ Chí Minh từng làm việc tại nơi đây, một mảnh đất địa linh nhân kiệt đã sản sinh ra nhà thơ Tản Đà... Ngày nay bà con người dân tộc Dao Ba Vì nơi đây vẫn lưu truyền được “kho báu” vô giá sở hữu từ đời này sang đời khác đó là nghề làm thuốc Nam bí truyền.
Thuốc nam của người Dao “kho báu” vô giá

Khó khăn lắm mới tìm được những vị thuốc quý hiếm ẩn mình trên núi cao đại ngàn Bà Vì, người Dao buộc phải khổ công lặn lội trong rừng sâu, núi thẳm để tìm kiếm các nguồn thảo dược. Nói về nghề làm thuốc Nam, muốn duy trì và phát triển thì không chỉ dừng lại ở việc sử dụng dược liệu để bốc thuốc, mà còn bắt đầu từ công việc tìm kiếm cây thuốc, chế biến, bắt bệnh và chữa bệnh. Vì vậy, đòi hỏi người Dao phải khổ công tìm tòi, tỉ mỉ ở từng công đoạn để có được những bài thuốc tốt cho người bệnh. 

Nếu như trong sản xuất nông nghiệp, từ ngàn đời xưa bà con vẫn lưu truyền câu ca dao “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống” thì ngược lại trong nghề thuốc nam việc tìm được cây thuốc sẽ quyết định được một phần thành công của mỗi lương y, lương y nào có khả năng tìm kiếm được nguồn dược liệu tốt thì người đó sẽ có điều kiện chữa bệnh tốt hơn. Khi tiến hành sơ chế thì các lương y lại phải cẩn thận ở từng khâu, từng giai đoạn. Nguồn dược liệu sau khi được thu hái về sẽ được băm chặt thành những kích cỡ khác nhau sao cho phù hợp với từng bệnh nhân. Sau đó, dược liệu sẽ được rửa sạch phơi khô, nhưng vẫn đảm bảo được công dụng. Sau công đoạn này, thuốc sẽ được lưu giữ đóng gói một cách cẩn thận.
 

Nguyên liệu thuốc Nam của bà con dân tộc Dao

Lương y Triệu Thị Lập, thôn Yên Sơn, xã Ba Vì chia sẻ: “Các bài thuốc Nam này tôi được bố mẹ truyền lại. Nguồn dược liệu là các loại cây mọc tự nhiên trên rừng xanh. Bản thân tôi cứ tiếp tục trồng và thu hái, cái nào cần sao thì sao, cái nào cần phơi khô thì phơi khô tự nhiên chứ không cần ngâm tẩm bất kỳ chất bảo quản nào”.

Theo kinh nghiệm được tích lũy từ đời này qua đời khác của người Dao, thuốc được sử dụng theo cách thông thường là “sắc thuốc” để uống và “tắm thuốc”. Ngày nay, với việc không ngừng học hỏi và cải tiến các phương thuốc bí truyền của dân tộc, người Dao xã Ba Vì đã tự nghiên cứu kết hợp hơn 100 cây thuốc để chế ra một số loại cao chữa được nhiều bệnh khác nhau. Hiện đã có nhiều bài thuốc hữu hiệu được chế biến cho thuận tiện khi sử dụng nhưng vẫn giữ được công dụng của chúng. Với kinh nghiệm lâu năm, lương y Triệu Thị Lập được mệnh danh là “Thầy thuốc của dân bản”. Lương y Lập chia sẻ: Gắn bó trong nghề truyền thống thuốc Nam tôi luôn áp dụng kiến thức đã có để sáng chế thêm như bài thuốc Viêm khớp dạng thấp, bài thuốc dạ dày và nếu viêm loét, trào ngược thực quản thì chữa cách khác và bổ sung thêm các vị thuốc sao cho tốt. 
 

Trong làng nghề, gần như 100 % các hộ đều biết làm thuốc nhưng mỗi gia đình lại có cách thức làm riêng, nguồn nguyên liệu là trồng và các vị nhập thuốc từ vùng xa Yên Bái, Lào Cai, Hòa Bình, Tam Đảo (Vĩnh Phúc),… Điều trị chữa nhiều bệnh với chữ “tâm - đức” của người làm nghề  “cái gì trong tầm tay thì mới nhận” ví dụ ung thư giai đoạn đầu thì nhận chữa để kéo dài sự sống, thực sự không biết họ có ung thư thật không nhưng thuốc của mình rất là “kỳ diệu” và đã cho nhiều trường hợp bệnh nhân thành công. 

Gắn bó gần như cả cuộc đời với thuốc Nam với 33 năm trong nghề, lương y Dương Thị Hiến không nhớ đã chữa khỏi bệnh cho bao nhiêu người. Ở thôn Yên Sơn (xã Ba Vì), bà Hiến từ lâu đã là “người mẹ”, “người bà”, “người thầy thuốc” đáng kính trọng. Ngay từ năm lên 11 tuổi, bà Hiến đã theo bà, theo mẹ đi hái thuốc. Bây giờ, bà đã trở thành lương y có tiếng ở bản Dao, am hiểu tường tận về từng loài cây, vị thuốc. Người Dao làm thuốc trước hết để chữa bệnh cho dân tộc mình, sau là cho mọi người. Từ xa xưa, người Dao Ba Vì đã có phong tục rất đẹp là cứu người không lấy tiền, ai khỏi bệnh thì đến nhà tạ ơn tổ tiên. 

Bà Hiến kể: “Xưa, người Dao đến đất này “an cư lập nghiệp” phải ở tít trên núi cao chỉ có khoảng 20 đến 30 nóc nhà, dựa vào rừng để kiếm sống. Khi lâm bệnh, người Dao phải tìm cây rừng chạy chữa. Bằng kinh nghiệm đời này qua đời khác, người Dao đã biết bốc thuốc chữa được rất nhiều bệnh như phong, thấp khớp, sỏi thận, đái buốt, đái rắt, đái tháo đường, ho hen, ho lao, ho ra máu, trĩ nội, trĩ ngoại, hậu sản, dạ dày, viêm phổi…”.

Mong muốn những bài thuốc quý giá được bay xa…

Theo chia sẻ của ông Lý Văn Phủ, Trưởng thôn Yên Sơn cho biết: Ba Vì là một xã miền núi nằm trên triền núi thuộc huyện Ba Vì với dân số chiếm 98% là người đồng bào dân tộc Dao, riêng thôn Yên Sơn xã Ba Vì hiện nay có 238 hộ và trên 1000 nhân khẩu. Thực hiện chủ trương, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước, người Dao nơi đây đã xóa dần cuộc sống du canh, du cư để ổn định và phát triển kinh tế. Thế nhưng, người Dao Ba Vì không tách khỏi một nghề truyền thống của cha ông là làm thuốc chữa bệnh. Họ làm thuốc chữa bệnh với mục đích trước hết để tự chữa bệnh cho người trong dân tộc mình, sau đó là chữa cho mọi người. Điều không thể phủ nhận là người Dao Ba Vì có được khả năng này là nhờ vào sự kế thừa tri thức cổ truyền của dân tộc, cũng như kế thừa kinh nghiệm gia truyền của chính dòng tộc, gia đình.

Trước kia, người Dao Ba Vì bốc thuốc cứu người không lấy tiền, ai khỏi bệnh thì đến nhà thầy thuốc tạ ơn bằng sản phẩm nông nghiệp. Với họ, việc chữa bệnh phải lấy cái tâm làm gốc. Chính từ cách ứng xử như vậy mà các thầy thuốc ở đây đã thực sự trở thành những người được kính trọng không chỉ bởi kinh nghiệm trong việc chữa bệnh, mà còn ở hành động mang tính cộng đồng sâu sắc. Với khát khao mang những bài thuốc quý của mình đi khắp mọi nơi để cứu người bệnh nên dấu chân của người Dao Ba Vì in khắp mọi nơi từ Cao Bằng đến Hưng Yên, Hòa Bình, từ Hải Phòng đến Nam Định, rồi vào tới những nơi xa hơn như TP Hồ Chí Minh để chào hàng… Giờ đây, khi danh tiếng thuốc Nam của người dân tộc Dao Ba Vì đã lan xa thậm chí bà con Việt kiều sống ở các nước Châu Âu, Mỹ cũng đã sử dụng, nghề thuốc đã được nhiều người biết đến và tin tưởng.

Với sự quan tâm chỉ đạo của các cơ quan chức năng địa phương, hiện tại xã Ba Vì đã quy hoạch 5ha đất rừng để chuyên trồng và chế biến thuốc Nam. Thôn Yên Sơn của xã đã được công nhận là “Làng nghề thuốc Nam”. Cộng đồng người Dao Ba Vì đã tham gia tích cực vào những hoạt động tập huấn, nâng cao kiến thức và ý thức trách nhiệm cho người dân địa phương.

Tuy nhiên, điều trăn trở nhất và cũng là nguyện vọng chính đáng của chính quyền cũng như đồng bào nơi đây là làm sao có thể duy trì bảo tồn được giống cây thuốc Nam mà không phải nhập từ bên ngoài vào phục vụ cho việc chữa bệnh của người dân.
Lê Văn Cửu