$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ năm, 07-12-2017 | 14:05GMT+7

Bài dự thi: Làng nghề, nghệ nhân hội nhập và phát triển- Thực trạng làng nghề dân tộc Chăm ở Việt Nam và hướng phát triển

TBV - Từ xưa, đồng bào Chăm ở Việt Nam chủ yếu cư trú và sinh sống ở vùng duyên hải miền Trung, từ vĩ tuyến 8 đến vĩ tuyến 20° tức từ phía Bắc Đồng Nai cho tới vùng đèo Ngang của tỉnh Quảng Bình ngày nay. Quá trình vận động và biến đổi lịch sử xã hội, cộng đồng người Chăm trôi dạt dần theo hướng Nam của đất nước, rồi sống quần cư ở các tỉnh vùng Nam Trung Bộ; một bộ phận khác sống ở một số tỉnh thuộc vùng Đông và Tây Nam Bộ – chủ yếu tập trung ở huyện Châu Đốc, tỉnh An Giang ngày nay.
Phát triển làng nghề Chăm theo phân bổ dân cư

Ở Việt Nam hiện có khoảng gần 150.000 nghìn người Chăm sống rải rác ở các tỉnh phía Nam:Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận, Đồng Nai, Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh, An Giang,... Do đặc điểm cư trú, tính chất tôn giáo và sắc thái văn hóa mang tính vùng miền, người Chăm ở Việt Nam được chia thành 3 nhóm cộng đồng chính là: Chăm H'roi, Chăm Ninh Thuận - Bình Thuận, và Chăm Nam Bộ.

Ở những nơi người Chăm sống tập trung đã hình thành dần các làng nghề, từ truyền thống lâu đời đến phát triển theo xu hướng kinh tế thị trường như hiện nay. 

Đời sống văn hóa của người Chăm chứa đựng nhiều giá trị vẫn còn tồn tại, lưu giữ cho đến ngày nay là một bảo tàng sống sinh động, mang một sắc thái độc đáo, hấp dẫn. Trong đó văn hóa làng và chế độ mẫu hệ là một đặc trưng.
 

Thiếu nữ dân tộc Chăm say sưa với nghề dệt

Thực trạng làng nghề Chăm

Với truyền thống sản xuất lúa nước là chính, người Chăm sống ở đồng bằng có kỹ thuật thâm canh lúa nước, sử dụng khá thành thạo giống, phân bón, thủy lợi…. Nghề trồng lúa nước được người Chăm phát triển từ rất sớm nên luôn có những cải tiến về giống và thủy lợi. 

Mặc  dù  vậy, Chăm cũng là một dân tộc có nhiều ngành nghề truyền thống lâu đời như thêu, dệt, làm đồ gốm, làm gạch, chế tạo công cụ sản xuất, buôn bán, đóng thuyền, đánh cá, điêu khắc... Đặc biệt với hai nghề thủ công nổi tiếng là đồ gốm và dệt vải sợi bông. 

Nghề dệt thổ cẩm và làm gốm của người Chăm mang nét đặc sắc riêng, thể hiện một nền nghệ thuật dân gian độc đáo mang dấu ấn tín ngưỡng và tôn giáo riêng biệt của người Chăm. Nghề dệt thổ cẩm vẫn còn giữ nhiều nét truyền thống, đặc biệt thể hiện những sản phẩm thổ cẩm với những hoa văn, màu sắc đặc trưng được dệt trên loại khung dệt dài (Jih Dalah) chỉ có ở người Chăm, dệt ra những sản phẩm khổ hẹp dùng trong lễ nghi, tôn giáo. Hoa văn và hoa văn thổ cẩm Chăm là một đề tài phong phú thể hiện bản sắc văn hóa tộc người rõ rệt. 

Cả tỉnh Ninh Thuận hiện được công nhận chính thức chỉ có 3 làng nghề truyền thống của người Chăm gồm 2 làng dệt là Mỹ Nghiệp, Chung Mỹ và làng gốm Bàu Trúc. Trong đó, làng dệt Mỹ Nghiệp và làng gốm Bàu Trúc nằm trong chương trình bảo tồn, phát triển làng nghề và nghề truyền thống của người Chăm cũng là điểm khai thác du lịch văn hóa. Nghề làm gốm cổ truyền Bàu Trúc đang được đệ trình hồ sơ công nhận di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Sản phẩm làng nghề của người Chăm Ninh Thuận ngày nay phát triển phong phú, đa dạng và rất được ưa chuộng trên thị trường, đặc biệt là thị trường du lịch để làm quà tặng, sử dụng trong đời sống hàng ngày, trưng bày mỹ thuật, trang trí nội thất… Nhưng ở đây không chỉ là giá trị sản phẩm hàng hóa thông thường mà là những sản phẩm văn hóa mang bản sắc riêng, là bức thông điệp tộc người có giá trị không gian và thời gian trong quá trình giao lưu và phát triển.

Đối với đồng bào dân tộc Khmer, Chăm ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, ngoài việc sinh kế và cách gìn giữ nét đẹp, chiều sâu văn hóa giàu bản sắc, việc tiếp tục duy trì, phát triển nghề truyền thống là một nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng.

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) hiện có hàng trăm làng nghề truyền thống, thủ công mỹ nghệ và đa phần tập trung ở vùng nông thôn. Bên cạnh các làng nghề của người Việt, có các làng nghề của đồng bào Chăm, Khmer hình thành từ rất lâu đời và vẫn tiếp tục tồn tại, giải quyết một lượng lớn lao động nông nhàn của địa phương. Rất nhiều nghề truyền thống hiện nay là sinh kế của một bộ phận đồng bào Khmer, Chăm như: dệt thổ cẩm Khmer; dệt lụa, xà bai Chăm; nghề mộc, dệt chiếu, gốm, đan lát… nằm ở các tỉnh An Giang, Sóc Trăng, Trà Vinh. 

Những năm qua, Chính phủ và các cấp ngành địa phương vùng ĐBSCL đã triển khai thực hiện chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề, xây dựng thương hiệu làng nghề, tiến tới hình thành làng nghề văn hóa - du lịch. Chương trình này đã gặt hái những thành quả đáng khích lệ, đã vực dậy một số làng nghề của đồng bào dân tộc thiểu số, tránh nguy cơ ngày càng mai một.

Về nghề dệt thổ cẩm, dù hiện nay đồng bào Chăm (An Giang) đã thay đổi nhiều về mẫu mã cho phù hợp với thị hiếu của người tiêu dùng nhưng do sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật nên sản phẩm thổ cẩm truyền thống bị yếu thế cạnh tranh. Bà Nguyễn Thị Diễm My, Học viện Chính trị - Hành chính khu vực IV, cho biết tại ấp Phủm Xoài, xã Châu Phong, thị xã Tân Châu (tỉnh An Giang), nơi bảo tồn và phát triển nghề dệt truyền thống, các sản phẩm làm ra từ các đơn vị hộ gia đình chỉ với mục đích phục vụ nhu cầu hàng ngày của các thành viên trong gia đình. Một số hộ năng động hơn đã mang sản phẩm ra chợ bán nhưng với giá rất rẻ. Trong khi làng nghề này tiềm năng phát triển rất lớn và dù đã thành lập hợp tác xã nhưng hiện nay số xã viên còn rất ít. Nghề dệt của đồng bào Chăm tại xã Đa Phước, huyện An Phú (tỉnh An Giang) trước năm 2000 rất phát triển, hàng hóa làm rất nhiều nhưng sau năm 2000 hàng làm ra bán không được, thiếu vốn nên nhiều hộ đã bỏ nghề.

Chính sách của Đảng, Nhà nước đối với làng nghề Chăm

Nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước rất quan tâm thực hiện công tác xóa đói, giảm nghèo cho đồng bào dân tộc thiểu số bằng nhiều chính sách. Trong đó có quan điểm rõ ràng là cần bảo đảm sự thống nhất, lồng ghép giảm nghèo với dạy nghề, tạo việc làm. Tuy nhiên để đi vào cuộc sống hiệu quả hơn, việc nghiên cứu tập quán, tín ngưỡng văn hóa, nghề truyền thống lâu đời của đồng bào dân tộc thiểu số, cụ thể là đồng bào Chăm, Khmer ở vùng ĐBSCL là một trong những yếu tố then chốt.

Đối với người Chăm ở vùng ĐBSCL, thánh đường là nơi rất thiêng liêng. Theo các chuyên gia ngành văn hóa, kinh Koran quy định trong một ngày những người đàn ông bất kể già trẻ, lớn, bé đến thánh đường 5 lần theo những giờ nhất định. Việc thực hiện nghi lễ tôn giáo này có bất lợi nhất định là sẽ khó khăn cho việc tìm kiếm cơ hội việc làm cho nam giới người Chăm. Do vậy việc đào tạo nghề, tham gia hoạt động kinh tế cũng cần phải xem xét đến việc không ảnh hưởng đến sinh hoạt tôn giáo. Như vậy, việc gắn những nghề truyền thống của đồng bào dân tộc Chăm như: mộc mỹ nghệ, gốm… nếu được đào tạo hoặc liên kết tổ chức sản xuất ngay tại thánh đường hoặc khu vực lân cận sẽ phát huy hiệu quả tốt hơn.

Để bảo tồn nghề truyền thống và tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số vùng ĐBSCL, đặc biệt là hội nhập với nền kinh tế thị trường, nhiều ý kiến đặt vấn đề, Chính phủ, các cấp chính quyền địa phương vùng ĐBSCL cần phải triển khai c ác “gói” giải pháp đồng bộ gồm: chính sách hỗ trợ nguồn vốn, cơ sở hạ tầng, kỹ thuật trang thiết bị, đào tạo tay nghề, phát triển vùng nguyên liệu cho các làng nghề, tìm đầu ra cho sản phẩm. Trong đó, chú trọng xây dựng cơ sở hạ tầng giao thông đến tận phum sóc, ưu tiên đầu tư phát triển để việc giao thương hàng hóa và phục vụ các chương trình phát triển du lịch gắn với làng nghề sao cho thuận lợi.

Chẳng hạn, để giữ gìn và phát triển làng gốm Bàu Trúc, năm 2011, UBND tỉnh Ninh Thuận đã triển khai đề án “Chiến lược marketing gốm mỹ nghệ Bàu Trúc, giai đoạn 2010-2015 và tầm nhìn đến năm 2020” với tổng kinh phí 26,3 tỉ đồng”.Theo đó, tỉnh Ninh Thuận đã thực hiện đồng loạt các chương trình về quảng bá, tiếp thị gốm tại những hội chợ thương mại, làng nghề được tổ chức trong nước; xây dựng trung tâm trưng bày, kinh doanh sản phẩm gốm lưu niệm phục vụ du lịch; hỗ trợ vốn sản xuất, kinh doanh cho các hộ làm gốm; đổi mới mẫu mã, mở rộng thị trường trong nước và xuất khẩu...
 
Nguyễn Hữu Phước
Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam