$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ sáu, 10-08-2018 | 09:04GMT+7

Liên kết đào tạo thủ công mỹ nghệ tại các làng nghề Việt Nam: Giải pháp nhằm nâng cao thiết kế sản phẩm

TBV - Vấn đề thiết kế mẫu mã sản phẩm Thủ công mỹ nghệ có lẽ là vấn đề của nhiều cấp Bộ, ban ngành, các doanh nghiệp, làng nghề… quan tâm. Câu hỏi: làm thế nào để nâng cao chất lượng mẫu các sản phẩm thủ công mỹ nghệ?
Ngành thiết kế sản phẩm công nghiệp gọi theo mô hình đào tạo tại các trường với nhiệm vụ đào tạo các nhà thiết kế nói chung, chính là những người làm công tác thiết kế các mẫu mã sản phẩm Mỹ thuật ứng dụng, trong đó có các sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Hiện nay, đội ngũ thiết kế này được đào tạo tại rất nhiều các cơ sở đào tạo về lĩnh vực Mỹ thuật ứng dụng, nhưng nếu đào tạo không gắn với thực tiễn thì mẫu mã sản phẩm chỉ là tác phẩm đơn chiếc, không mang tính ứng dụng, không giải quyết vấn đề công năng cũng như kinh tế. Ngược lại, tại các làng nghề hoặc doanh nghiệp sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ đội ngũ thiết kế mẫu phần lớn để đào tạo kiến thức cơ bản không nhiều, tồn tại việc mẫu có được do vẫn tiếp xúc các mẫu truyền thống, mẫu do đơn đặt hàng từ nước ngoài, mẫu do xu hướng trên thị trường có chép lại… việc này cũng tác động khá lớn tới thị trường mẫu sản phẩm hàng thủ công mỹ nghệ trong và ngoài nước; Nhiều làng nghề, các doanh nghiệp rất chủ động tìm kiếm và thiết kế mẫu mã mới theo nhu cầu thị trường, nhiều mẫu có chất lượng khá tốt tăng hiệu quả kinh tế, tăng thu hút lao động, có giá trị văn hóa, được sử dụng tốt trong cuộc sống. 
 

Nhưng bên cạnh đó, cũng phải nhìn nhận thẳng vào việc để có được mẫu đi vào sản xuất và cạnh tranh với thị trường, các sản phẩm thủ công mỹ nghệ tại các doanh nghiệp, nhất là các làng nghề đã thực sự chủ động về thiết kế để đáp ứng thị trường kinh doanh, và đáp ứng việc sử dụng trong cuộc sống con người, đồng thời mang được các giá trị vẻ đẹp của thẩm mỹ, văn hóa chưa? Đồng thời thị trường mẫu mã xảy ra khá nhiều hiện trạng là các mẫu truyền thống bị quá quen thuộc, thiếu tính mới sáng tạo, thậm chí là lối mòn, tuy làm tinh xảo thẩm mỹ mang giá trị truyền thống cao nhưng thực tế sản xuất không tới chất lượng khó thực hiện trong dây truyền sản xuất hàng loạt để có số lượng lớn. Vì vậy, bên cạnh cần phải có những mẫu mới tăng sự lựa chọn của người sử dụng, xảy ra tình trạng mẫu bị bắt chước nước ngoài hoặc trên thị trường đang có kinh doanh “nhái”, dẫn đến mẫu không có tính sáng tạo và nguy hại nhất vi phạm luật bản quyền, tình trạng này dẫn đến nhiều khi mẫu sẽ không còn phù hợp với thị trường vì không được nghiên cứu các vấn đề văn hóa, tập tục, khí hậu, môi trường sống, mức độ kinh tế của các đối tượng sử dụng…mẫu mã thiết kế thiếu tính chuyên nghiệp bộc lộ rõ nhất về tính thẩm mỹ - hất là các sản phẩm mẫu có hình người, kiến trúc…hình không đúng, sai tỷ lệ, méo, nghiêng, đổ, màu sắc chưa hài hòa hấp dẫn, chủ đề không phong phú…dẫn đến có ít lựa chọn cho người sử dụng, tính đồng bộ trong một bộ sản phẩm chưa cao, đồng thời không có sự nghiên cứu về nhân chắc học (tức sự phù hợp với con người khi sử dụng sản phẩm)…
 

Để có được tính chuyên nghiệp và nâng cao chất lượng trong mỗi sản phẩm thủ công mỹ nghệ thực sự trong nhiều năm qua, các ban ngành, Bộ, sở, các Hiệp hội… có quan tâm rất nhiều về vấn đề nâng cao chất lượng mẫu mã sản phẩm, thực hiện nhiều và khá nhiều tại các hội thảo, đề án cũng như kinh phí, với khá nhiều hình thức giải quyết khá toàn diện từ các khâu vốn, tư vấn thiết kế và mở các lớp đào tạo nâng cao thiết kế mẫu, đầu tư và đổi mới trang thiết bị, liên kết các doanh nghiệp, liên kết các làng nghề, gắn sản phẩm thủ công mỹ nghệ với du lịch, đẩy mạnh bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống, vinh danh các nghệ nhân, các làng nghề truyền thống, suy tôn và phục hồi một số nghề thất truyền… Có thể thấy là sự cố gắng để tìm ra hướng đi phát triển cho sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam khá toàn diện và đầu tư lớn  của Nhà Nước cộng sự nỗ lực của mỗi cá nhân, các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, của mỗi làng nghề và mỗi nghệ nhân. Nhưng để đạt được kết quả cao hơn trên góc độ  của mỗi mẫu thiết kế sản phẩm thủ công mỹ nghệ cần phải có những giải pháp thiết thực và sự phối hợp từ nhiều phía: Các cơ quan quản lý, các đơn vị chuyên môn, các doanh nghiệp và cơ sở sản xuất, cũng như sự cố gắng đặc biệt về thay đổi tư duy của các nghệ nhân – những người trực tiếp cho ra đời các sản phẩm thủ công mỹ nghệ.

Ở góc độ chuyên môn và thực tiễn các hoạt động cùng với các làng  nghề, hiểu được sự nâng cao giá trị của mẫu sản phẩm thủ công mỹ nghệ là sự quyết định lớn trong kinh doanh, cùng sự phát huy của nghệ truyền thống, phù hợp với cơ hội của xu thế hội nhập quốc tế toàn diện của các ngành nghề thủ công mỹ nghệ nhằm mở rộng kinh doanh, góp phần bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống phù hợp với giá trị thời đại của mỗi sản phẩm thủ công mỹ nghệ được tăng cả về chất và lượng. 
 

Một số tác phẩm thủ công mỹ nghệ đạt giải cao trong các cuộc thi sáng tạo mẫu mã sản phẩm thủ công mỹ nghệ tại Việt Nam.
 

Các họa sỹ mỹ thuật ứng dụng tuy được đào tạo bài bản về nghề song cần nhiều hơn thực tiễn sản xuất kinh doanh, sự nhạy bén của thị trường và sự trực tiếp cùng các doanh nghiệp, các cơ sở sản xuất, các nghệ nhân trăn trở với mỗi mẫu mã thiết kế mới – đó là “tâm nghề”. Đồng thời, về vấ đề tiêu chí của các sản phẩm thủ công mỹ nghệ bền vững (Sáng tạo – Kinh tế - Môi trường - Văn hóa) cần có thêm tính ứng dụng thực tiễn và luôn mang hơi thở thời đại, có vậy mẫu mã sản phẩm thiết kế mang tính chuyên nghiệp hơn.

Nghề thiết kế mỹ thuật công nghiệp, hay còn được biết đến như thiết kế sản phẩm, mỹ thuật ứng dụng, sử dụng tri thức bao gồm nghệ thuật và khoa học công nghệ, nhằm cải thiện tính thẩm mỹ, hình hài, chức năng, khả năng sử dụng của sản phẩm. Thiết kế mỹ thuật công nghiệp đồng thời cũng cần có khả năng tiếp cận thị trường của sản phẩm theo thị hiếu thẩm mỹ người sử dụng hoặc công nghệ sản xuất, vật liệu tân tiến mới.

Thực trạng sản xuất trong các làng nghề hiện nay còn nhiều vấn đề tồn tại. Trong đó, vấn đề mẫu mã sản phẩm nghèo nàn, chậm cải tiến cũng là một trong những nguyên nhân làm cho sản xuất trong các làng nghề chậm phát triển. Hiện nay, với đội ngũ các nhà thiết kế mỹ thuật ứng dụng được đào tạo bài bản về nguyên tắc, quy trình thiết kế sản phẩm, đặc biệt có năng lực thẩm mỹ trong thiết kế cần được đưa vào thực tiễn sản xuất. Cần có những cầu nối giữa vấn đề đào tạo với kinh nghiệm và thực tiễn sản xuất, giữa trường học với các doanh nghiệp sản xuất, giữa những nhà quản lý với nhà thiết kế và người sản xuất trực tiếp để trở thành một chuỗi sản xuất hoàn chỉnh.
 

Nghệ nhân làng nghề Mộc Kim Bồng (Quảng Nam) Huỳnh Sướng chia sẻ: “Gia đình tôi làm nghề mộc mấy đời nay, con cái, cháu chắt đều có nghề là do học truyền khẩu và thực hành ngay trong xưởng sản xuất của nhà chứ chẳng qua cơ sở đào tạo bài bản nào. Thực sự, chúng tôi cũng biết phải có mẫu mã phong phú, bắt mắt mới ăn khách. Nhưng thực sự đang khó, vì chính  chúng tôi làm cũng hoàn toàn bằng kinh nhiệm, mẫu mã toàn tự phát bằng cảm nhận và sự sáng tạo bản năng. Những cơ sở sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ truyền thống như gia đình chúng tôi rất muốn có một trung tâm đào tạo về chuyên ngành để đưa người đi học. Ví dụ như một trung tâm đào tạo về công nghệ, về quản lý, về mỹ thuật…chứ không hẳn phải trường đại học.

Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam Lưu Duy Dần chỉ ra: Việc truyền nghề tại các làng nghề chủ yếu được thực hiện bằng phương pháp hướng dẫn, chỉ bảo trực tiếp bởi các nghệ nhân cao tuổi. Phương pháp này tuy tốn ít kinh phí, dễ học, dễ dạy, nhưng nhược điểm thiếu chuẩn xác, thiếu sự đóng góp hoàn thiện của tập thể bởi mỗi nghệ nhân truyền một kiểu. 

Chính những bất cập trên khiến công tác đào tạo lao động tại các làng nghề còn lúng túng, chưa theo kịp xu thế thị trường. Trong khi đó, hàng năm, các lớp đào tạo nghề vẫn được mở ra, thậm chí hỗ trợ học phí, nhưng không mấy ai mặn mà, quan tâm.

Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp có thế mạnh của một cơ sở đào tạo, có đội ngũ giảng viên có kinh nhiệm và uy tín,, có đội ngũ sinh viên khi đào tạo xong là những nguồn nhân lực thiết kế mẫu mã, có kiến thức chuyên nghiệp, có kiến thức sáng tạo và lý luận. Phía Hiệp hội Làng nghề Việt Nam có thế mạnh hoạt động bao phủ toàn quốc, có những chức năng phù hợp với nhiều loại hình đào tạo với nhiều hình thức: lớp đào tạo dài hạn, ngắn hạn; lớp đào tạo theo mục tiêu, theo từng ngành nghề sản phẩm (theo nhu cầu sản phẩm/ chất liệu nghề/ nhóm nghề), theo những chuyên đề như:  thiết kế mang tính cạnh tranh, xu hướng thị trường (hiện đại/ truyền thống/ phong cách xanh…); Lớp trao đổi nghề nghiệp giữa giảng viên, học viên, sinh viên với các nghệ nhân để gần hơn để bổ sung cho nhau kiến thức cho cả hai phía người đào tạo chuyên nghiệp về thiết kế với các nghệ nhân có  tay nghề tinh xảo, điêu luyện và thực tiễn nghề cao. Tổ chức các lớp theo mô hình thực tế: Qua việc thăm quan các công trình ứng dụng thực tiễn  của cả các họa sỹ và các nghệ nhân đã thực hiện thành công; Cùng trao đổi, đưa ra những ý kiến đánh giá về những mặt được, chưa được, cần được, cần khắc phục để tự rút ra những bài học thực sự từ mình đúc kết – như một hình thức cùng tự học; Phối hợp cùng mở các cuộc thi thiết kế mẫu mã, có chứng nhận, có thể mời các đơn vị có thẩm quyền cùng tư vấn, cùng Hội đồng trao giải để các cuộc thi không chỉ nhằm có mẫu mã thiết kế đẹp, mới…mà cũng là một trong những tiêu chí phong nghệ nhân của các cấp.

Một điều quan trọng trong quá trình, dù chọn hình thức đào tạo nào, thì lớp đào tạo cũng cần có: Chương trình, đề cương để định hướng và mục đích đề ra, trách chệch hướng mục tiêu đặt ra hoặc theo kiểu truyền nghề. , cần có sự đầu tư về nhân lực để mở lớp đào tạo, không gian học tập phù hợp, kinh phí…Các căn cứ pháp lý để đảm bảo duy trì các hình thức đào tạo. Phối hợp chặt chẽ, cụ thể của từng phía mở lớp…

PGS.TS Đặng Mai Anh
Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp