$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ năm, 23-08-2018 | 14:04GMT+7

Nghề đan võng của người Cadong từ cây Sari

TBV - Nghề đan võng từ cây sa ri, là sự kỳ công mà là sự tài hoa, khéo léo của đôi bài tay những người dân Cadong. Nó được xem như một nghề thủ công truyền thống đặc sắc mang dấu ấn văn hóa của người Cadong trên vùng Trường Sơn - Tây Nguyên.
Đến với vùng đất dưới chân núi Ngọc Linh, nơi định cư lâu đời của tộc người Cadong. Đến đây, chúng ta thường bắt gặp những người già, phụ nữ, trẻ em…thường nằm trên chiếc võng đu đưa dưới những mái hiên nhà sàn. Để tìm hiểu về nghề đan võng này, chúng tôi được bà Hồ Thị Chơn (70 tuổi), dân tộc Cadong hiện đang sống tại thôn 2, xã Trà Bui, huyện Bắc Trà My (Quảng Nam) vừa đan, bà Chơn cho chúng tôi biết: Ngay từ lúc còn nhỏ, cũng như bao người con gái Cadong khác trong làng, tôi đã được làm quen với chiếc võng từ cây sa ri, và được mẹ truyền dạy cho nghề đan võng từ đó. Nhưng cũng phải mất vài năm, thì tôi mới có thể đan thành thạo một chiếc võng.

Được biết, từ bao đời nay vùng đất dưới chân núi Ngọc Linh, trải dài theo theo trục con sông Tranh là nơi định cư lâu đời của tộc người Cadong. Họ sống hoàn toàn dựa vào thiên nhiên, mọi vật dụng và đồ dùng phần lớn đều được làm từ tre, nứa, lồ ô, trong đó có nghề đan võng từ cây sa ri nhằm phục vụ trong sinh hoạt hằng ngày. 

Theo tìm hiểu của chúng tôi, cây sa ri là loài cây thân gỗ, vỏ màu xám, nứt dọc, mọc rất nhiều ven những con suối lớn quanh địa vực mà người Cadong sinh sống. Xưa, người Cadong đã phát hiện ra đặc tính của thân cây sa ri, nên đã sử dụng vỏ của nó làm áo, váy, khố, chăn đắp, dùng làm dây cột nhà, làm võng để nằm.

Theo người Cadong, hằng năm vào khoảng tháng 7 và tháng 8, khi cây sa ri trổ hoa, đây là thời gian duy nhất để người đàn ông Cadong vào rừng tìm cây sa ri về làm võng. Mùa này, những cây sa ri lần lượt nở hoa thì vỏ và sơ của nó rất mềm nên việc khai thác được dễ dàng hơn. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm khi chọn cây sa ri cũng không chọn cây nhỏ quá, mà người Cadong thường chọn cây sa ri lớn thì vỏ có độ bền cao. Cây sa ri khi khai thác về, người Cadong dùng cây đập vỏ, đem nó ra suối ngâm chừng 10 ngày cho vỏ tiết hết chất đắng. Sau đó vớt lên, tiếp tục dùng cây đập lớp vỏ xơ này cho đến khi mềm, rồi dùng tay tước từng lớp xơ này ra. Đây là lớp có nhiều xơ màu trắng đục và giặt sạch và tước thành từng sợi đem ra phơi nắng cho thật khô, là có thể đan võng. 

Được chứng kiến tự tay bà Chơn với nghề đan võng truyền thống của người Cadong từ những sợi sa ri mỏng, qua bàn tay cần mẫn của bà Chơn, nó được se vào nhau kết nối thành những sợi dài. Bà khéo léo, tỉ mẩn bện chúng thành nhiều đốt xoen, đến mắt võng đều tăm tắp. Theo bà Chơn, một cái võng được đan từ cây sa ri gồm có hai đầu võng. Khi tạo được một đầu rồi, thì đầu võng thứ hai dễ hơn vì chỉ cần để dư múi ra rồi thắt nó lại. Để cột được đầu võng, người đan phải đan theo chiều dài khoảng mười mấy múi dây. Không được để múi dây chẵn vì sẽ không có cái múi dây dư ra để cột thành đầu võng. Khi đan võng, người đan nó tuyệt đối không được đan lỗi. Vì khi đã bị lỗi, thì chiếc võng nhìn trông như mớ bùi nhùi, muốn gỡ ra cũng không được. 
 

Nghề đan võng từ cây sa ri, đã trở thành nghề truyền thống của người Cadong trên huyện vùng cao Bắc Trà My, Quảng Nam.
 

Với đàn ông, thanh niên, phụ nữ và con gái Cadong thì ai cũng biết đan võng. Võng sa ri được người Cadong đan theo kỹ thuật riêng biệt và hoàn toàn thủ công. Quy trình đan võng này thật công phu, đòi hỏi người đan không những khéo léo mà còn phải kiên trì, bền bỉ. Do đó, phải mất khoảng 2 tháng, người đan mới có thể hoàn thành chiếc võng. Một chiếc võng đan đúng cách, đẹp có độ bền tới 10 năm. Nhưng chủ yếu để trao đổi với các dân tộc khác trong vùng. 

Chiếc võng được làm ra từ cây sa ri, nói lên sự cần cù, sáng tạo của người Cadong, và nó còn mang vẻ đẹp hài hòa với thiên nhiên, như một hình ảnh đặc trưng văn hóa của người Cadong nơi đây. So với các loại võng khác, võng làm từ cây sa ri cực bền và khi nằm cảm giác rất dễ chịu. Trải qua những thăng trầm của cuộc sống, nghề đan võng từ cây sa ri này chỉ còn lay lắt trong đôi tay của một số người lớn tuổi. 

Bắt đầu làm nghề đan võng sa ri từ khi vừa 15 tuổi, đến nay bà Chơn đã hơn 60 năm gắn bó với cái nghề đan võng truyền thống này. Cho nên, học đan võng từ cây sa ri không hề đơn giản. Nó đòi hỏi người học phải kiên trì nhìn cách đan mà nhớ chứ bày chỉ thì rất khó. Có lẽ vì sự phức tạp và nhiều công đoạn ấy mà rất ít người Cadong học được nghề này. Những người biết đan võng như bà Chơn còn rất ít. Người lớn thì tập trung thời gian đi làm trên rẫy, ngày mùa bận rộn đã chiếm hết thời gian, còn bọn trẻ thì tập trung hết vào học hành. Nghề đan võng này, thì lớp trẻ giờ chẳng còn ai theo học. Chỉ còn số ít người lớn tuổi, gắn bó với nghề truyền thống của ông bà Cadong, phần vì cố gắng giữ nghề đang dần mai một. 

Trước khi chia tay, bà Hồ Thị Chơn đã nhượng lại cho Bảo tàng Quảng Nam chiếc võng mà bà vừa đan xong từ cây sa ri, như minh chứng về nghề đan võng truyền thống của người Cadong. Còn chúng tôi, những người làm công tác văn hóa rất đỗi vui mừng vì đã có thêm hiện vật dân tộc vào loại quý hiếm, để trưng bày góp phần làm phong phú hơn trong kho tàng văn hóa vật thể- phi vật thể của cộng đồng dân tộc Cadong trên vùng Trường Sơn này và mong một ngày không xa, nghề đan võng truyền thống từ cây sa ri của dân tộc Cadong sẽ hưng thịnh trở lại như xưa.
Bài và ảnh Nguyễn Văn Sơn