$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ năm, 05-10-2017 | 10:25GMT+7

Bài dự thi - Cuộc thi "Làng nghề nghệ nhân hội nhập và phát triển": Người giữ hương lúa trên tò he Xuân La

TBV - Nếu tìm từ “tò he” trên từ điển chắc chắn sẽ khó có được một sự giải thích tỉ mỉ và chi tiết, bởi lẽ chỉ có những người nghệ nhân già đang ngày đêm cặm cụi giữ nghề mới có câu trả lời hay nhất. Trong số những cây đại thụ còn sót lại của làng nghề tò he không thể không nhắc đến Nghệ nhân ưu tú Chu Tiến Công (69 tuổi) ở làng Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, TP Hà Nội.
Một thời binh lửa

Chúng tôi tìm đến nhà nghệ nhân Chu Tiến Công khá khó khăn, bởi lẽ ông vốn không nổi tiếng hay “đình đám” như cái danh hiệu Nghệ nhân ưu tú mà ông được phong tặng tháng 11 năm 2015. Người dân làng Xuân La hầu như không ai biết ông, kể cả khi chúng tôi đã hỏi khá rõ là nghệ nhân làm tò he Chu Tiến Công được Nhà nước phong tặng, lần hồi mãi mới có một ông cụ chừng 80 tuổi nói rằng “chỉ có ông Gảy tò he thôi, hình như ông ấy cũng tên là Công nữa, cái nhà mái thấp nhất trong ngõ này này mấy chú”, vậy là chúng tôi đánh liều vào hỏi thăm thì đúng là nhà nghệ nhân Chu Tiến Công, nhưng tên phổ biến của ông là Gảy nên làm chúng tôi tìm khá lâu.

Trở dậy trong cơn ho đầu đông, ông Công tiếp chúng tôi bằng ấm trà nóng mà đôi bàn tay cứ rung lên, ông bảo “tôi mới ốm dậy, dạo này sức khỏe yếu quá mấy chú ạ, thời thanh niên trong quân đội tôi khỏe mạnh lắm không ngờ giờ nhanh xuống sức quá”. 

Nghệ nhân Chu Tiến Công vẫn ngày đêm miệt mài cho ra những tác phẩm tò he mới để lưu giữ nghề truyền thống.
 
Trong căn nhà mái xập xệ xây năm 1977 của hai ông bà treo đầy rẫy những bằng khen, huân, huy chương các loại. Lớn lên ở cánh đồng chiêm trũng thôn Xuân La, nghệ nhân Chu Tiến Công đến với nghề nặn tò he như một lẽ tất nhiên bởi lẽ “con nhà nòi, chẳng học cũng biết làm”. Thời gian trôi qua, mới ngày nào còn là cậu bé loắt choắt, chàng thanh niên Chu Tiến Công đã xung phong nhập ngũ vào quân đội năm 1966 và tham gia chiến đấu tại chiến trường Quảng Bình, kinh qua bao trận đánh khốc liệt để giành lại độc lập tự do cho Tổ quốc đến năm 1972 vì ông được “tạm” trở về quê hương do có dấu hiệu bệnh tim. Sau đó, ông kết hôn với bà, người bạn đời đã đợi ông từ ngày ông lên đường nhập ngũ 6 năm trước.

Tấm huân chương Chiến công hạng Nhất như một lời khẳng định những đóng góp của ông với sự nghiệp cách mạng, giải phóng dân tộc thống nhất đất nước. Ông tiếp tục mưu sinh bằng nhiều nghề khác nhau trong đó có nặn tò he, ông bảo “tò he chỉ làm được lúc nông nhàn và bán được vào các ngày lễ hội nắng ráo nên thu nhập cũng chẳng là bao, nhưng tôi vẫn làm vì nó là làng nghề truyền thống của làng tôi nên không bỏ được”. 
 

Nghệ nhân Chu Tiến Công chụp ảnh với em bé năm 2014 trong một lần đi biểu diễn.

Thế là từ ngày đó, ông đã cùng bà trải qua bao khó khăn để nuôi dậy các con trưởng thành bên những gánh tò he khắp các phố phường Hà Nội. Tuy gia cảnh nhà khó khăn nhưng trong ông vẫn cháy mãi tinh thần người lính, khẳng khái, chất phác, giản dị noi gương Bác Hồ sống tiết kiệm, chan hòa, ngoài ra ông còn một anh trai là Liệt sĩ Chu Văn Nảy đã hy sinh  vì Tổ quốc thân yêu.

Mòn mỏi giữ nghề 

Nghề nặn tò he không rõ chính xác từ năm nào, những nghệ nhân gạo cội như ông Công cũng chỉ dám ước chừng khoảng trên dưới 300 năm, nhưng có một điều mà ông Công chắc chắn và khẳng định đi khẳng khẳng định lại với chúng tôi đó là “làng nghề tò he Xuân La là làng nghền độc nhất ở Việt Nam, ngoài ra không có làng nào làm cả”. 

Trải qua bao thăng trầm nghề nghiệp, ông Công chia sẻ rằng thời kỳ kháng chiến chống Mỹ và thời bao cấp trước Đổi mới tưởng chừng như đã mất nghề tò he, bởi lẽ nguyên liệu chính làm tò he là gạo nếp mà “gạo còn chẳng có mà ăn nói gì lấy gạo nặn tò he để chơi”. Những năm trước Đổi mới, chỉ còn vài ba hộ làm tò he cầm chừng, rồi gánh đi bán ở một số lễ hội quanh vùng, trong đó gia đình nhà ông Công cũng làm, ông bảo “có bữa tôi bớt gạo ra làm tò he, nấu nồi cháo loãng cho các con ăn cũng thấy tội lắm nhưng không thể bỏ nghề được, cũng may sao vợ và các con cũng hiểu nên cũng không trách bố”.

Ngồi nói chuyện mãi chúng tôi mới nhớ ra câu hỏi về cái tên tò he thì được ông giải thích rằng ngày xưa tò he vốn được gọi là bánh chim cò, do được làm bằng gạo nếp nên có thể ăn được lại toàn nặn hình chim cò nên có tên vậy. Rồi có một giai đoạn, trẻ con gắn thêm cái còi vào mỗi bánh chim cò, mỗi khi chúng thổi lên là lại phát ra tiếng “tò te tí te” nghe rất vui tai, cứ thế đọc lệch đi là tò he, cái tên tò he ra đời từ đó thay thế cho tên bánh chim cò.
 

Nghệ nhân Chu Tiến Công (bên trái) biểu diễn tại Lễ hội vinh danh làng nghề Phú Xuyên tháng 10/2016.

Tưởng chừng như sau Đổi mới, làng nghề tò he sẽ có bước phát triển mới nhưng không ngờ lại gặp những khó khăn khác đó là sự bùng nổ của kinh tế thị trường khiến cho nguyên liệu phối màu từ thiên nhiên trở nên hạn hẹp, lớp trẻ chọn nhiều nghề có thu nhập cao để làm giàu và bắt đầu xuất hiện những loại đồ chơi công nghiệp “lấn áp” các món đồ chơi dân gian trong đó có tò he.

Ngay như gia đình ông Công, các con cũng có xu hướng tìm đến các ngành kinh doanh để vực dậy kinh tế gia đình, bản thân ông cũng không ngăn cấm các con nhưng luôn động viên và khích lệ các con vẫn giữ nghề nặn tò he như một nghề phụ để giữ nghề cũng như làm giàu thêm vốn văn hóa dân gian. Ấy thế mà các con ông, các cháu ông ai cũng nặn tò he rất điêu luyện, nhất là những lúc rảnh dỗi lũ trẻ trong xóm lại quây quần bên ông xem ông nặn các anh hùng dân tộc như Trần Hưng Đạo, Lý Thường Kiệt, Lê Lợi…

Ba mươi năm đèo đẽo chiếc xe đạp trên các ngóc ngách Hà Nội cũng như các lễ hội xa gần, dường như bước chân ông càng thêm dẻo dai khi đi đến đâu ông cũng cố gắng dậy nghề đến đó. Ở cái tuổi đã cao, ông không cò nhớ nổi đã dậy nghề cho bao nhiều người nữa “ở Nam Định, Thái Bình, Bắc Ninh…đều có người được tôi chỉ cho cách làm, người nào nhanh chỉ 3 tháng là thành thạo, 6 tháng là điêu luyện nhưng giờ tôi cũng không nhớ được tên tuổi của họ nữa” ông cười sảng khoái trong cái tuổi già tâm sự với chúng tôi.

Giờ, cứ vào mỗi ngày chủ nhật là ông lại cắp “đồ nghề” ra trường mầm non Xuân La để dậy miễn phí cho trẻ em trong làng, “nhìn thấy lũ trẻ mê mẩn nặn, dũa, ghép…là tôi thấy vui vô cùng, các cháu tuy giờ chưa hiểu được mấy ý nghĩa làng nghề nhưng hứa hẹn sẽ là những hạt giống để lưu giữ lại làng nghề trong tương lai”.

Nỗi trăn trở

Làng Xuân La hiện tại có trên 4000 dân, số hộ biết nặn tò he vào khoảng 2/3, còn những người nặn “điêu luyện” cũng gần 100 người mà đa phần là người cao tuổi, nhưng theo ông Công nhiều cụ nặn rất đẹp và nhanh, nặn được nhiều nhân vật cổ, có hồn nhưng vẫn chưa được xét danh hiệu nghệ nhân “tôi may mắn được đi đây đi đó biểu diễn nên mới được phong nghệ nhân đấy mấy chú ạ, chứ ở làng tôi nhiều cụ nặn hay lắm, mong sao các cấp quan tâm hơn nữa đến các cụ, nay cũng đã nhiều tuổi cả rồi”.

Để góp phần giữ gìn làng nghề, năm 2009, ông Công đã đi đến ý tưởng thành lập Câu lạc bộ  làng nghề tò he Xuân La, ban đầu Câu lạc bộ đã thu hút được 52 hội viên, con số này hiện nay đã lên tới 120 hội viên trong đó có gần một nửa là hội viên dưới 30 tuổi. Bản thân ông được mọi người tín nhiệm bầu làm Phó chủ tịch câu lạc bộ, chịu trách nhiệm tiếp đón các đoàn khách nước ngoài và trình diễn, giới thiệu đến họ về nghệ thuật tò he. Được biết, câu lạc bộ sinh hoạt 4 đến 5 lần mỗi tháng và không ngừng kết nạp hội viên. Cá nhân ông cũng nhận được nhiều bằng khen của Hội Di sản Việt Nam, Bảo tàng Dân tộc học và vinh dự nhất là danh hiệu Nghệ nhân ưu tú loại hình Tri thức dân gian của Chủ tịch nước tặng năm 2015.

Ông Nguyễn Xuân Ba – Chủ tịch Hiệp hội thủ công mỹ nghệ làng nghề Hà Nội nhấn mạnh: Nghệ nhân Chu Tiến Công đã có rất nhiều đóng góp giúp lưu giữ được làng nghề tò he Xuân La và phát triển cho đến ngày nay, không những thế những lần ông đi biểu diễn ở các triển lãm chính là chiếc cầu nối quan trọng để quảng bá văn hóa Việt Nam với bạn bè thế giới.
Bài và ảnh: Nguyễn Văn Công