$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ tư, 31-01-2018 | 09:38GMT+7

Lão nghệ nhân Lương Thiêm Phú: Cả đời đam mê hát Then

TBV - Hát Then từ lâu đã không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Tày Bình Liêu. Nhưng những nghệ nhân còn lưu giữ và phổ biến được nghệ thuật hát Then ở Bình Liêu thì còn lại không nhiều. Bởi vậy, người vừa biết hát hay và sưu tầm được nhiều bài hát Then như ông Lương Thiêm Phú ở thôn Chang Nà xã Tình Húc, huyện Bình Liêu (Quảng Ninh) cần được quan tâm.
Đối với đồng bào Tày, Then là những khúc hát, điệu múa thuộc thể loại dân ca nghi lễ. Những câu hát Then độc đáo thường được hát ở những nơi linh thiêng trước bàn thờ do những ông Then, bà Then thể hiện. Với người Tày ở huyện Bình Liêu, Then còn được sử dụng cả trong giao duyên. Vừa qua, chúng tôi có dịp tới thăm nhà nghệ nhân Lương Thiêm Phú ở thôn Chang Nà để hiểu hơn về làn điệu này. Dù đã 78 tuổi nhưng ông Phú vẫn thể hiện câu hát Then của những đêm giao duyên thời trai trẻ ngọt như ngày nào. Ông Phú cho biết con trai, con gái Tày khi đến tuổi trưởng thành đều được tự do yêu đương, tìm hiểu, xây dựng gia đình. Họ có thể tìm đến nhau qua những câu hát Then hỏi khi gặp mặt…

Nghe ông kể say sưa về làn điệu hát Then mới biết ông yêu điệu hát truyền thống của dân tộc mình thế nào. “Ngày bé, tôi đã yêu tiếng tính tẩu và điệu Then từ những lời hát ru của bà, của mẹ. Lớn thêm một chút, tôi thường theo các cụ đi khắp các bản làng trong vùng để nghe hát. Đi kèm với làn điệu hát Then còn có cả nhạc cụ, nhạc cụ đó người ta gọi là cây đàn tính. Đàn tính thực ra tên gọi đúng phải là tính tẩu, tức là đàn làm từ quả bầu (tính là đàn, tẩu là quả bầu). Thân đàn được làm từ nửa quả bầu khô; cần đàn làm bằng những loại gỗ nhẹ và thẳng như sa mộc, cần đàn trơn không có phím. Khác với tính tẩu của đồng bào Tày, Nùng, Thái ở những vùng khác như Lạng Sơn, Cao Bằng, tính tẩu của người Tày đất Bình Liêu chỉ có 2 dây. Còn vì sao lại vậy thì có nhiều cách lý giải, nhiều truyền thuyết lắm. Dây tính tẩu ngày trước làm từ sợi tơ xe, sau này tiên tiến hiện đại hơn thì có dây nilon thay thế. Cây đàn tính cùng làn điệu hát Then từ lâu đã không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân Bình Liêu”.  Với ông Lương Thiêm Phú, cây tính tẩu và điệu Then mượt mà của người Tày đất Bình Liêu đã như một phần máu thịt của ông. 
 

Nghệ nhân Lương Thiêm Phú

Ông chia sẻ: “Hát Then là một nét văn hoá độc đáo và rất riêng của người Tày. Họ hát Then để cầu chúc cho nhau sự an khang, mùa màng tốt tươi, để trao gửi tâm tình, để cầu chúc cho nhau mọi điều tốt lành trong cuộc sống. Ngày nay, Then cổ, Then nghi lễ vẫn còn nhưng số người biết và làm được cũng không nhiều…”

Để góp một phần nhỏ bé công sức của mình vào việc gìn giữ những làn điệu Then và văn hóa truyền thống của người Tày Bình Liêu, năm 2007 ông Phú đã đứng ra tổ chức và thành lập CLB hát Then, đàn tính xã Tình Húc và là Chủ nhiệm CLB từ đó đến nay. Hiện CLB có 18 thành viên, người trẻ nhất chưa đầy 20 tuổi. Ông Phú cùng với CLB đã sưu tầm và đặt lời mới được hàng trăm bài hát Then, mở được 6 lớp dạy hát Then cho khoảng 70 người, tham gia giao lưu hát Then đàn tính ở nhiều địa phương có người Tày sinh sống… Chỉ tính riêng trong năm 2014, CLB đã tham gia Liên hoan văn nghệ các CLB huyện Bình Liêu lần thứ I, đạt giải ba toàn đoàn, một số tiết mục hát Then của CLB đạt giải A…

Cuối năm 2014, ông Lương Thiêm Phú đã được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam với thành tích bảo tồn, truyền dạy nghệ thuật hát Then, đàn tính.   

Bài và ảnh: Long Vũ