$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ năm, 15-03-2018 | 13:46GMT+7

Lão nghệ nhân “say” với những làn điệu hát dân ca Sọong cô

TBV - Gần trọn đời người, nhưng lúc nào ông Trần Văn Quyền (86 tuổi) tổ 5, khu 7 A, phường Quang Hanh, thành phố Cẩm Phả (tỉnh Quảng Ninh) lúc nào cũng đau đáu với nghệ thuật dân ca của đồng bào mình. Ông nói: Hát Sọong cô không khó! Khó nhất là người hát không yêu và say mê nó. Nhiều năm qua, ông Quyền đang cố gắng hết sức mình để làm cho những câu hát Sọong cô sống lại và phát triển như nó vẫn tồn tài hàng trăm năm qua đối với đồng bào của ông.
Độc đáo lối hát Sọong Cô

Dân tộc Sán Dìu là một dân tộc thiểu số ở tỉnh Quảng Ninh. Người Sán Dìu thường sống tập trung thành những làng, hay những bản nhỏ quây quần với nhau. Ở Quảng Ninh người Sán Dìu phân bố tập trung chủ yếu ở thành phố Cẩm Phả, huyện Vân Đồn, thành phố Hạ Long và một phần huyện Hoành Bồ, Tiên Yên. Cộng đồng người Sán Dìu cũng như các dân tộc khác đều có tiếng nói, phong tục tập quán rất phong phú và đa dạng. 

Dân tộc Sán Dìu vốn có tính cần cù, chăm chỉ trong lao động, trong vui chơi giải trí, cũng từ đó mà đồng bào đã sáng tạo ra rất nhiều các làn điệu ca hát mang đậm nét nghệ thuật cổ xưa, có thể kể đến các làn điệu dân ca, các truyện thần thoại, truyện cổ tích, ca dao, tục ngữ…Để tìm hiểu kĩ hơn về người Sán Dìu cùng các nét đẹp văn hóa nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật ca hát, cùng các làn điệu của người Sán Dìu, chúng tôi tìm đến gia đình ông Quyền, người có tâm, có tình yêu mãnh liệt đối với nghệ thuật ca hát Sọong cô của đồng bào mình. 
 

Ông Trần Văn Quyền đang đọc lại các bài hát Sọong cô cổ bằng chữ Nôm của dân tộc Sán Dìu.
 

Tiếp chúng tôi trong gian nhà nhỏ, ông Quyền tâm sự: “Tôi sinh ra tại phường Quang Hanh, thành phố Cẩm Phả. Ngày trước, Cẩm Phả chưa phát triển như bây giờ, vì phần lớn ở đây là núi đá, người Sán Dìu có rất nhiều. Họ định cư trên những dãy núi, sau đó làm nhà và trồng nương dẫy. Từ thuở ấu thơ tôi được bà và mẹ ru ngủ bằng những lời ru Sọong cô. Rồi lớn lên tôi lén theo chân các liền anh liền chị đi xem hát và sau cùng là tập hát các làn điệu giao duyên. Dân ca Sán Dìu đã đi vào tâm thức tôi như một phần không thể thiếu trong sinh hoạt văn hóa tinh thần. Nhờ những lời ca tiếng hát, mà bao chàng trai cô gái Sán Dìu đã nên duyên vợ chồng, và tôi cũng là một trong những chàng trai được may mắn đó”. Dân ca dân tộc Sán Dìu có nhiều loại hình hát, trong đó nổi bật nhất là hát đối đáp (trong lao động sản xuất, giao duyên), hát du, hát mừng, hát đám cưới…. Cũng theo ông Quyền, có rất nhiều truyền thuyết về lối hát độc đáo này. Theo các già làng, cùng các sách hát Sọong cô cổ còn lại, thì Soọng có nghĩa là hát, còn Cô là ca. Lời ca và giai điệu của Soọng Cô không hề khô cứng mà mềm dẻo đầy sức lan tỏa, diễn tả tâm tư tình cảm của người hát, làm mê đắm lòng người. Người Sán Dìu vẫn nhớ về cội nguồn của làn điệu dân tộc mình. 

Truyền thuyết kể lại rằng trời đất lúc đó gần nhau, có một làng quê đông đúc trù phú soi bóng xuống dòng sông thơ mộng. Bỗng một hôm ông trời nổi giận cho nước sông dâng cao làm chết muôn loài. Trong làng có hai chị em họ nhanh chân chui vào quả bầu khô, nổi lên theo dòng nước nên sống sót. Khi nước rút vì trong vùng không còn ai nên họ đành lấy nhau sinh nhiều con cháu làm cho người Sán Dìu hồi sinh trở lại. Tuy làng đông người nhưng đều là con cháu cùng huyết thống không thể lấy nhau nên phải sang làng khác tìm hiểu. Để bạn tình ở làng bên rung động họ dùng tiếng hát để diễn tả lòng mình. Điệu hát Soọng Cô ra đời từ đó và tồn tại đến nay. Nội dung của Soọng cô rất phong phú, đề cập đến nhiều lĩnh vực khác nhau trong đời sống xã hội của dân tộc Sán Dìu, như tình yêu đôi lứa; tình yêu thiên nhiên, quê hương xứ sở; đề cao lao động, phê phán cái xấu... Tùy từng hoàn cảnh cụ thể mà Soọng cô truyền tải những thông điệp văn hóa đến cho mọi người. 

Lối hát Soọng cô có ba dạng chính sau: Hát giao duyên, hát trong đám cưới, hát trong lao động sản xuất. Ngôn ngữ trong các làn điệu Soọng cô bình dị, mộc mạc nhưng lại rất trang nhã, mềm mại, khéo léo và tinh tế. Phản ánh cuộc sống từ những chi tiết đời thường nhất mà không xuất hiện sự thô kệch, vụng về; mọi cử chỉ, lời nói, giao tiếp đều toát lên vẻ lịch thiệp và đậm đà tình người. Cùng với những thay đổi trong tập quán sinh hoạt cũng như sự phát triển của đời sống xã hội, Soọng cô đã có những biến đổi nhất định để phù hợp với con người mới và thời đại mới. Soọng cô là hình thức sinh hoạt văn nghệ phổ biến của đồng bào Sán Dìu, ra đời từ rất sớm và gắn bó với sự hình thành, phát triển của cộng đồng người Sán Dìu. 

Vì vậy, mọi mặt trong đời sống xã hội của đồng bào Sán Dìu từ xa xưa cho đến nay đều được tái hiện một cách sinh động trong Soọng cô. Những câu hát phản ánh đầy đủ hiện thực cuộc sống và thế giới tâm hồn của người Sán Dìu hiện lên qua những rung cảm mãnh liệt, tinh tế đa dạng, độc đáo và sâu sắc, tô đậm thêm vẻ đẹp con người, bộc lộ chất nhân văn cao cả. Soọng cô không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật dân gian mà còn là tâm thức của dân gian về những hiện tượng lịch sử, xã hội nhất định. Lối hát Sọong cô chủ yếu là những vần thơ tứ tuyệt. Nhưng có nhiều bài, câu đầu ba chữ, ba câu sau mỗi bảy chữ. Còn về cách hát Sọong cô thì có thể hát ở khắp nơi, trên nương, hay gian nhà nhỏ, hẻm núi, sân đình, chùa hay là đường đi...Có những canh hát Sọong cô đến mấy ngày không thôi. Theo ông Nguyễn Quang Vinh - Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian tỉnh Quảng Ninh cho biết: “Những cuộc hát Sọong cô có thể kéo dài từ 5 đến 7 ngày, có khi tới 15 ngày từ làng này qua làng khác. Họ rất tự hào nhóm hát của họ hát hay, có nhiều cuộc hát cho đối phương thua không trả lời được. Lại có nhiều cô gái đẹp, làm nhiều trai làng siêu lòng mà yêu họ. Từ đó, quen nhau, tình yêu nảy nở, trai làng về mách bảo cha mẹ đem trầu cau đến dạm hỏi. Nhiều cuộc tình yêu thành công, trở thành những đôi vợ chồng trăm năm kết tóc. Soọng cô phản ánh lịch sử trực tiếp hoặc gián tiếp, ở những góc độ, những cung bậc khác nhau. 
 

Ông Trần Văn Quyền (bên trái ảnh) cùng CLB Sọong cô phường Quang Hanh.
 

Người tâm huyết với làn điệu Sọong Cô

Trải qua bao nhiêu biến thiên của thời cuộc, các làn điệu dân ca Sán Dìu ở phường Quang Hanh, thành phố Cẩm Phả đã dần bị mai một và thất truyền. Nhận thức được tầm quan trọng của việc giữ gìn làn điệu dân tộc, ông Trần Văn Quyền, Chủ nhiệm CLB hát Soọng cô phường Quang Hanh, Cẩm Phả đã tập hợp những người biết hát dân ca và thành lập CLB của phường vào năm 2009. Ông đã động viên mọi người cùng nhau góp sức, góp tiền theo phương châm xã hội hóa để bảo tồn làn điệu của dân tộc, đồng thời cùng các hội viên trong CLB quan tâm bồi dưỡng và truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Những ngày khu, phường có việc hay dịp lễ hội, Tết đến xuân về, bà con nơi đây lại hát lên những câu hát Soọng cô thiết tha để giao lưu, thể hiện tâm tư, tình cảm và nhắn nhủ, khuyên răn con cháu nhớ đến công ơn nuôi dưỡng, sinh thành của ông bà, cha mẹ. Từ đó, những câu hát đã được thế hệ trẻ cảm nhận, yêu thích.

Ông Quyền cho biết, từ ngày CLB thành lập, khu, phường rộn ràng, náo nức hơn, các buổi sinh hoạt cộng đồng mọi người đến rất đông, ai cũng mong chờ các tiết mục của CLB. CLB không những duy trì sinh hoạt thường xuyên, biểu diễn, giao lưu giữa các câu lạc bộ trong phường, tỉnh mà còn giao lưu với các tỉnh bạn như Bắc Giang, Thái Nguyên… Cô Trần Thị Hương, thành viên CLB hát Soọng phường Quang Hanh chia sẻ, từ bé tôi đã được nghe các bà, các mẹ hát những câu hát mộc mạc, giản dị của làn điệu Soọng cô và rất thích. Vì vậy, hiện nay ngoài thời gian đi làm kinh tế, tôi vẫn thường đến CLB sinh hoạt. Tại đây, tôi không chỉ được các cụ, các ông, bà dạy hát làm sao cho đúng giọng mà còn giải thích ý nghĩa từng lời hát, câu hát... để tôi hiểu và thể hiện được tình cảm ở trong mỗi bài hát.
Bài và ảnh Long Vũ