$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ năm, 12-07-2018 | 10:28GMT+7

Nghệ nhân nhân dân Quách Văn Hiểu: Người thầy truyền ngọn lửa nghề đam mê cho thế hệ trẻ

TBV - Nghề đậu bạc của làng Định Công là một trong bốn nghề tinh hoa nhất của làng nghề Thăng Long xưa như: Lĩnh hoa Yên Thái, gốm Bát Tràng, bạc Định Công, đồng Ngũ Xá. Với lịch sử hình thành và phát triển lâu dài, sự thành công trong việc gìn giữ nghề phải kể đến những người truyền nhân, những nghệ nhân tâm huyết với nghề. Nghệ nhân nhân dân Quách Văn Hiểu là một trong số ít những người giữ lửa, truyền nghề đậu bạc làng Định Công ngày nay.
Nghệ nhân tâm huyết và tài hoa

Nghệ nhân nhân dân Quách Văn Hiểu sinh năm 1955 tại làng Định Công - Một làng nghề truyền thống làm sản phẩm bạc nổi tiếng ở Hà Nội. Gia đình ông có nhiều đời làm nghề đậu bạc và là một dòng họ uy tín trong làng nghề. Khi lên 10 tuổi, sáng đi học, tối đến cậu bé Quách Văn Hiểu lại phụ việc giúp bố mẹ làm nghề, không biết từ khi nào những kỹ năng, kỹ thuật, kỹ xảo của nghề đậu bạc đã ngấm vào máu của cậu bé Hiểu. Cho đến năm 12, 13 tuổi ông đã trở thành thợ cả trong gia đình. Một phần làm nghề vì yêu thích, một phần vì trách nhiệm đối với gia đình, vì là con cả nên ông luôn cố gắng để dìu dắt cho các em nhỏ. Ông luôn chỉ bảo tận tình, hướng dẫn chi tiết tỉ mỉ cho các em từ việc nung chảy một khối bạc để tạo thành những thỏi bạc đến cán, kéo bạc thành những sợi nhỏ như sợi tóc, sợi chỉ. Rồi cần mẫn chỉ cho các em cách tết các sợi bạc và tạo hình khối, họa tiết cho chúng. Các em nhỏ nhờ sự chỉ bảo của ông đã làm hoàn thiện các sản phẩm nhỏ như vòng, dây ví…

Năm 18 tuổi, ông được tuyển vào Xí nghiệp bạc mỹ nghệ xuất khẩu, đối với một người thợ với tuổi đời còn rất trẻ thì đây là một niềm vui lớn. Từ đây ông nuôi dưỡng đam mê và quyết tâm sống với nghề đậu bạc truyền thống của gia đình, của làng Định Công. Thế nhưng, cuộc đời vẫn luôn có những lúc thăng, trầm mà không ai đoán trước được. Năm 24 tuổi ông lên đường theo tiếng gọi của tổ quốc thân yêu, lúc này những người bạn theo ông không còn là những sợi bạc mà là cây súng nơi chiến trường xa xôi. Hòa bình, ông lại về cơ quan cũ công tác, ngày thì làm công việc ở cơ quan, tối thì về làm công việc truyền thống của gia đình, tiếp tục công hiến và sống với đam mê của mình. Sự say mê sáng tạo đã tạo nên một Quách Văn Hiểu thông minh, nhanh nhẹn với đôi bàn tay tài hoa.  
 

Nghệ nhân nhân dân Quách Văn Hiểu. 
 

Khi còn phụ việc cho ba mẹ, ông đã chăm chỉ học hỏi, tiếp thu tất cả những gì tinh túy nhất của nghề đậu bạc mà cha ông truyền lại. Ông say mê tìm tòi, học hỏi, chỉ cần nhìn cha làm một vài lần là ông có thể bắt chước làm theo. Tuổi thơ của ông gắn liền với: trơn, đấu, đậu, chạm. ông Hiểu chia sẻ để tạo nên một sản phẩm người thợ cần phải trải qua những kỹ thuật cơ bản sau: Đúc bạc thành thỏi, cán và kéo sợi bạc thành những sợi nhỏ, sau đó se sợi bạc thành những sợi se khác nhau, cán dẹp các sợi bạc đã se, tiếp theo người thợ sẽ nhờ vào sự khéo léo của đôi bàn tay tết, uốn sợi bạc thành các họa tiết nhỏ. Dựng khung sản phẩm bằng sợi bạc trơn, cuối cùng là hàn ghép các họa tiết vừa tạo vào khung. Với các sản phẩm đậu bạc thì đậu sẽ là bước cuối cùng để cho ra đời một sản phẩm hoàn thiện.

Với đôi tay tài hoa và khối óc đầy sáng tạo, ông đã có nhiều tác phẩm tinh xảo được hình thành bằng sự kết hợp giữa truyền thống và thiết kế hiện đại, độc đáo, mới lạ. Sản phẩm của ông đã giành được nhiều giải thưởng trong các cuộc thi, hội chợ, triển lãm trong và ngoài nước như: Huy chương Vàng triển lãm Mỹ thuật ứng dụng toàn quốc lần thứ nhất (năm 2004), giải thưởng Tinh hoa Việt Nam tại Festival Huế (năm 2005), giải Nhất cuộc thi Sản phẩm thủ công tiêu biểu toàn quốc lần thứ ba (năm 2006), giải Xuất sắc tại cuộc thi Sản phẩm ASEAN (năm 2008), Huy chương Vàng triển lãm Mỹ thuật ứng dụng toàn quốc lần thứ hai (năm 2009).
 

Với tài năng và thành tích xuất sắc trong nghề, năm 2004 ông Quách Văn Hiểu đã được UBND TP. Hà Nội tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội. Năm 2010, ông tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Đến năm 2016, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân. Những đóng góp của ông là vô cùng to lớn và ý nghĩa cho ngành nghề truyền thống Việt Nam nói chung và nghề đậu bạc nói riêng.
 
Người truyền ngọn lửa đam mê…

Khi chúng tôi hỏi ông về lao động trong nghề đậu bạc ngày nay ra sao, nét mặt ông chợt buồn, giọng trầm xuống. Có thể thấy, nguồn nhân lực cho nghề đậu bạc đang dần ít đi, với sự phát triển của nền công nghiệp thì các loại máy móc đang dần dần thay thế cho con người. Chính vì vậy mà để tìm được những người thợ thủ công mặn mà với nghề là một bài toán khó và cần phải có nhiều thời gian để đào tạo, rèn rũa. 
 

 Một số sản phẩm của Nghệ nhân nhân dân Quách Văn Hiểu.

Đậu bạc là một nghề thủ công, máy móc chỉ hỗ trợ một phần. Đặc thù của nghề đậu bạc Định Công là 80-90% các công đoạn được làm thủ công hoàn toàn, các loại máy móc chỉ hỗ trợ là máy cán tay hoặc máy cán điện để cán bạc, sau đó vẫn phải kéo bằng tay. Máy móc hỗ trợ không đáng kể trong sản xuất ra một sản phẩm đậu bạc. Chính vì vậy mà đào tạo nguồn nhân lực cũng cần có một thời gian dài, và quan trọng hơn cả là người học phải mặn mà với nghề vì đó là nghề thủ công. Phải là những người yêu nghề thì học mới theo được, vì so thu nhập với các nghề khác thì có thể hiệu quả kinh tế thấp hơn. Thu nhập của người thợ còn phụ thuộc vào tay nghề, vào độ tinh xảo trong từng sản phẩm của người thợ, người thợ nào càng kiên trì, tỉ mỉ, khéo tay thì có thể thu nhập sẽ cao hơn, trung bình thu nhập của một người thợ sẽ rơi vào khoảng 5 đến 7 triệu/tháng. Mấy năm gần đây, Phường, quận Hoàng Mai đã mở các lớp học miễn phí cho các bạn có nhu cầu học trong phường, trong quận. Nhằm đào tạo ra nguồn nhân lực tay nghề cao, đồng thời lưu giữ ngành nghề truyền thống của dân tộc. Mỗi năm đào tạo được 20-30 người. 
 

Cái nghiệp đã gắn vào tận máu thịt của người nghệ nhân, ông Hiểu luôn đau đáu với nghề. Để nghề đậu bạc ngày càng phát triển ông chỉ ra yếu tố cần chú trọng nhất là nguồn nhân lực. Cho dù ở bất kỳ ngành nghề nào cũng luôn cần những người mặn mà, tha thiết với nghề, cống hiến cho nghề bằng cả trái tim, hiểu được rằng ý nghĩa của làm nghề này không chỉ đem lại giá trị cho bản thân mà còn mang lại giá trị cho cộng đồng, góp phần lưu giữ ngành nghề truyền thống của dân tộc. Sau đó, là sự giao lưu, quảng bá sản phẩm tại các cuộc triển lãm trong và ngoài nước. Đồng thời, để nghề đậu bạc được phát triển, các loại sản phẩm ngày càng phải chú trọng hơn, sao cho khi nhắc đến đậu bạc Định Công, người ta không chỉ nhớ đến những đồ nữ trang tinh xảo mà còn có cả những sản phẩm có giá trị trang tri, có tính ứng dụng cao. 

Là một nghệ nhân, ông luôn giành hết tâm huyết của mình cho nghề và sự phát triển của nghề đậu bạc Định Công. Truyền thống của làng giờ đây đã được các thế hệ sau nối tiếp. Đặc biệt, gia đình ông đã có người kế nghiệp, đó chính là anh Quách Văn Tú – con trai ông Hiểu. Ông Hiểu vui mừng chia sẻ, hiện nay anh Tú đang trực tiếp quản lý và đào tạo các học viên tại gian hàng làng nghề truyền thống đậu bạc Định Công ở khu du lịch Thiên đường Bảo Sơn. Niềm vui và tự hào nhất đối với ông chính là cậu con trai Quách Văn Tú người kế nghiệp ông đã vinh dự được UBND TP. Hà Nội phong tặng danh hiệu nghệ nhân. Giờ đây, anh đang cùng cha mình từng ngày góp phần duy trì ngọn lửa cho làng nghề đậu bạc Định Công.

Khi cái nghiệp gần như đã ngấm vào máu thịt của người nghệ nhân thì nỗi niềm đau đáu cho sự phát triển của nghề lại trở nên quan trọng hơn hết. Nhìn thấy sự hồi sinh của nghề có lẽ là niềm vui lớn nhất của ông, lịch sử của nghề đậu bạc Định Công sẽ được viết mãi với những con người tràn đầy tâm huyết như ông. Chia tay nghệ nhân Quách Văn Hiểu, chúng tôi cầu chúc ông thật nhiều sức khỏe, mãi là một người thầy tâm huyết truyền ngọn lửa nghề đam mê cho thế hệ sau và luôn cống hiến hết mình cho sự phát triển bền vững của nghề đậu bạc.
Bài và ảnh Ngô Hằng