$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ hai, 16-10-2017 | 08:57GMT+7

Nghệ nhân Phạm Ngọc Huy và câu chuyện phục chế gốm men tro, lửa củi Bát Tràng

TBV - Nghệ nhân Phạm Ngọc Huy là một trong số ít người còn giữ được kỹ thuật chế tác gốm men tro, lửa củi truyền thống. Với tình yêu gốm, yêu đất, yêu men gửi vào từng sản phẩm, ông Huy đã và đang nắm giữ, phát huy tinh hoa gốm sứ Bát Tràng.
Nghệ nhân Phạm Ngọc Huy tỉ mỉ vẽ hoa văn trên bình gốm.

Ghé qua cửa hàng “Gốm men tro, lửa củi” ở xóm 2, thôn Bát Tràng (thuộc xã Bát Tràng, huyện GiaLâm, TP. Hà Nội), tôi bắt gặp hình ảnh nghệ nhân Phạm Ngọc Huy đang tỉ mỉ, chau chuốt từng nét hoa văn trên chiếc bình gốm nhỏ. Ông vừa mân mê bình gốm, vừa chia sẻ chuyện đời, chuyện làng, chuyện nghề với những đam mê chế tác gốm cổ. 
 
Gian hang bày sản phẩm gốm men tro của gia đình ông Huy.

Hơn chục năm về trước, khi các lò hộp đốt củi bị phá bỏ thay bằng các lò nung con thoi bằng gas, các sản phẩm gốm Bát Tràng hầu hết không giữ được vẻ đẹp truyền thống. Sản xuất bằng lò gas khá nhanh, sạch, sản phẩm giá rẻ, chất lượng đồng đều nên các chủ sản xuất ồ ạt thay lò nung gas hiện đại. Trái lại, nghệ nhân Phạm Ngọc Huy quyết giữ phương pháp làm gốm truyền thống, phục chế lại kỹ thuật làm gốm men tro cổ xưa.

Ông Huy một mình tự tay tạo hình, pha men, nung đốt. Ông xây lò bầu, chế đất, mua củi, mua rơm về đốt làm men tro rồi nặn, vuốt từng sản phẩm một. Khi chế men, ông lấy tro của củi kết hợp với các ôxit kim loại để tạo ra các màu sắc khác nhau. Còn khâu nung đốt, nhiệt độ đốt bằng củi lò bầu nhiều may rủi, chỗ táp lửa, chỗ ám khói, chỗ hoàn nguyên, chỗ chín già, chỗ non, dấn bằng tay nên men chỗ dày chỗ mỏng, … Những mẻ lò đầu tiên thất bại, ông rút kinh nghiệm, kiên nhẫn đi tiếp. Sau đó, ông Huy đầu tư nghiên cứu và xây dựng thành công loại lò nung củi kiểu dáng mới mà hiện tại chỉ ông mới có. Sản phẩm của ông hoàn toàn khác so với các sản phẩm của gốm Bát Tràng hiện đại, thậm chí màu men khá giống men gốm thời Lý, Trần, Lê, Mạc, Nguyễn bởi các cổ vật đó đều được nung bằng củi và kết hợp với men tro.
 
Thợ làm trong xưởng ông Huy nhào nặn đất bằng tay

Đến nay, sản phẩm gốm men tro của gia đình ông Huy được khách hàng từ các nơi về đặt mua. Ông Huy cho biết: “Những cái này đều là men quý đấy. Ở Bát Tràng có mỗi mình tôi làm cái loại gốm này thôi, cho nên Tây Tàu đều vào đây cả. Tây nó toàn vào đây mua đấy!”.
 
Khách nước ngoài tới tìm mua các sản phẩm nhà ông Huy

Một sản phẩm gốm của gia đình ông Huy

Theo ông Huy, gốm quý nhất ở nước men. Đất sau khi được xử lí sẽ đặt lên bàn xoay để thợ gốm tạo hình, rồi phơi khô, tạo hoa văn và phủ men. Men cấu tạo chính từ tro và một số oxit khác, giống như một lớp thủy tinh dày 0.15-0.4 mm phủ lên bề mặt xương gốm. Thợ làm gốm cần điều chỉnh sao cho hệ số giãn nở của chất men và xương gốm đồng nhất bởi sau quá trình nhiệt độ giãn nở không phù hợp sẽ gây bong hoặc nứt men. Gốm men tro truyền thống phải được nung trong lò bầu cháy bằng củi ở nhiệt độ khoảng  từ 1.200-1.300 độ C, như thế màu men mới mịn và bong đẹp tự nhiên. 

“Làm gốm phải có sự đam mê, cẩn thận, tỉ mỉ và hơn hết là phải kiên trì thì mới làm ra được một sản phẩm đẹp như mong muốn, mỗi sản phẩm làm ra tương đương 1 đến 2 tháng, có sản phẩm 3, 4 tháng cũng là bình thường”, ông Huy chia sẻ. Nhiều sản phẩm ông Huy làm không chỉ đẹp mà còn có nước men độc đáo, ông thường giữ lại chơi, không bán. Với ông, được thả hồn vào đất, nước, lửa đã đủ thỏa mãn một “lão già” nghỉ hưu rồi. 
 
Ông Huy vừa vui vẻ kể chuyện vừa mân mê mấy chiếc bát gốm mới hoàn thành.

Tiếp nối truyền thống làm gốm men tro của gia đình, hai người con trai là Phạm Anh Đức và Phạm Anh Đạo đều trở thành nghệ nhân, học được bí kíp nghề của ông Huy. Gia đình ông Huy là tấm gương, sống hết mình cho đam mê nghệ thật, đóng góp một phần công sức nhỏ bé của mình cho làng gốm Bát Tràng trong việc giữ gìn và phát huy nghề truyền thống của cha ông. 
Bài và ảnh: Hoài Lê