$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ sáu, 28-09-2018 | 08:50GMT+7

Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba: Thổi làn gió mới cho nghề làm lồng đèn

TBV - Lồng đèn Hội An ngày càng trở nên lung linh sắc màu, trở thành một nét đặc trưng của phố cổ mỗi khi du khách có dịp đặt chân đến với phố cổ Hội An. Người giữ lửa và góp phần tạo nên nét đẹp độc đáo cho những chiếc lồng đèn ấy chính là nghệ nhân ưu tú Huỳnh Văn Ba.
Bén duyên với nghề 

Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba đã gắn bó với nghề hơn nửa thế kỷ, bao nhiêu vui, buồn của nghề ông đều trải qua. Với một lòng yêu nghề ông vẫn luôn sống với nghề và lan tỏa tình yêu cho những người xung quanh và những thế hệ đi sau. Những đóng góp của ông cho nghề làm đèn lồng đã được ghi nhận bằng danh hiệu nghệ nhân ưu tú năm 2009. 

Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba chia sẻ: Từ nhỏ ông đã đam mê với nghề thủ công về mây tre. Cách đây hơn 50 năm, ông bắt đầu đan rổ rá, các đồ dùng sinh hoạt bằng trong gia đình. Thời kì đó, các đồ dùng bằng nhựa chưa thịnh hành nên người dân sử dụng rổ rá làm từ tre. Sau đó, ông chuyển sang đan các mặt hàng khác như: Mũ, nón, tranh, làm bình cắm hoa cho các cơ sở, trường hợp rồi dần dần chuyển sang làm lồng đèn và duy trì nghề làm lồng đèn cho đến ngày nay. 
 

Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba, người đầu tiên nghiên cứu cải tiến đèn lồng có thể xếp lại được ở Hội An.
 

Được hỏi về quá trình làm nghề của mình, người nghệ nhân 85 tuổi không khỏi xúc động, hân hoan, vui mừng ông kể: Khi chuyển về sinh sống tại Hội An, vì kế sinh nhai, ông xin vào làm tại hợp tác xã mây tre đan chuyên làm mành trúc xuất khẩu. Nhờ những thiết kế sáng tạo về mẫu mã của ông mà hợp tác xã ngày càng phát triển, tạo dựng được thương hiệu trên thị trường.

Nhưng đến những năm đầu của thập niên 90, Hợp tác xã Mây tre đan xuất khẩu nơi ông làm việc cũng rơi vào tình trạng suy thoái rồi phải giải thể. Để có thể chăm lo cho cuộc sống gia đình, ông mày mò, tìm kiếm những sản phẩm mới, sáng tạo những mẫu mã mới. Để có thể đưa ra thị trường những sản phẩm mây tre đan độc đáo, ông đã không quản ngại đường xa xôi, đi khắp nơi để tìm hiểu thị hiếu của khách hàng. Đáp lại những cố gắng của ông những mặt hàng ông làm ra đều được khách hàng đón nhận nhiệt tình. Đến khi du khách đến với phố cổ Hội An ngày càng nhiều, ông bắt đầu chuyển sang phát triển nghề làm đèn lồng. 
 

Những chiếc lồng đèn trong thời gian ấy, chưa được chú trọng nhiều về kiểu dáng. Đặc biệt chúng không thể gấp gọn lại nên có nhiều hạn chế, những du khách muốn mua đèn lồng lại không mua được vì cồng kềnh, gây bất tiện cho việc di chuyển. Trước thực tế đó, nghệ nhân Ba đã ngày đêm mày mò, đan lát để làm ra loại đèn lồng xếp. Sau những miệt mài, cố gắng của mình, ông đã cho ra đời những chiếc lồng đèn xếp, chúng vừa tạo ra sự phong phú, độc đáo cho đèn lồng Hội An, vừa giúp cho du khách dễ vận chuyển và đặc biệt là giúp lan tỏa nét đẹp Hội An. 
 

Du khách nước ngoài tham quan và chụp ảnh tại Cơ sở sản xuất của Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba.
 

Dù không ghi tên tuổi, nhưng những người làm nghề ngày ấy ai cũng biết ông chính là cha đẻ của những chiếc đèn lồng xếp, người thổi làn gió mới cho nghề làm lồng đèn Hội An nói riêng và của cả nước nói chung. 

Người lưu giữ nghề

Để duy trì phát triển nghề làm lồng đèn ở Hội An, ông Ba quyết định mở ra các cơ sở sản xuất đèn lồng. Lao động chính của cơ sở chủ yếu là người trong nhà. Các công đoạn như: Sơ chế tre, vót nan… do các hộ gia đình khác nhận gia công cho cơ sở.

Cơ sở của Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba sản xuất đèn vải, đèn lụa, và sản phẩm chủ yếu là đèn lồng. Được biết đèn lồng do cơ sở làm ra rất được ưa chuộng, đặc biệt là du khách nước ngoài, vì các sản phẩm có màu sắc bắt mắt, kiểu dáng đa dạng và chất lượng tốt. 
 

Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba cho biết: Đối với làm lồng đèn, công đoạn nào cũng đều quan trọng. Ngay từ chọn tre làm nan cho đến việc chọn vải, cuốn vải…Đối với việc chọn tre. Tre để làm lồng đèn phải là loại tre già, tươi, không bị mối mọt. Để tre được dẻo và bền lâu, người thợ sẽ phải nấu tre, rồi ngâm trong nước muối khoảng 10 ngày. Sau đó, đem phơi khô rồi vót thành nan phù hợp với kích cỡ của từng loại lồng đèn. Để làm nên nét độc đáo của từng loại lồng đèn, việc chọn loại vải chính là một khâu rất quan trọng, loại vải chủ yếu để bọc lồng đèn là vải xao hoặc lụa tơ tằm.

Để làm ra một chiếc lồng đèn đẹp, người thợ cần phải khéo léo, tỉ mỉ ngay từ khâu vót nan, nan vót phải đều, khi đan vào khung phải đều tay, khoảng cảnh đều nhau khi thành khung đèn mới được cân đối. Không kém phần cầu kỳ là công đoạn dán vải, loại vải được dán lên vừa đủ căng để tạo ra độ phồng cho đèn, nhưng không được căng quá, tránh bị hư hại trong quá trình gập, mở của đèn lồng.
 

Một số sản phẩm đèn lồng do Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba làm.
 

Từng mép lụa dán cũng cần phải khéo léo không được để lộ đường dán. Các công đoạn làm ra đèn lồng gần như đều được làm thủ công, chính vì vậy mà mỗi chiếc đèn lồng làm ra đều mang những nét duyên dáng riêng, đều mang cái hồn của mỗi người thợ ngày ngày khéo léo, miệt mài làm ra nó. 

Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba chia sẻ: Cả cuộc đời ông gắn với tre, làm bạn với cây tre, nhờ có tre mà ông nuôi sống được cả gia đình, cũng nhờ cây tre mà ông được thỏa sức sáng tạo, say mê, thổi cái hồn của mình vào từng sản phẩm. Đối với ông, tre luôn là bạn của những người nông dân, là nét đẹp của làng quê Việt Nam, tre là mình chứng cho sự kiên cường, biểu trưng của sự nhân hậu, bền bỉ, thủy chung. Tre gắn bó với ta suốt cả một đời người. Chính vì vậy mà ông lại càng trăn trở nhiều hơn, khi tre - người bạn của ta ngày càng ít đi. Phố thị càng mọc lên dần dần không còn chỗ cho những rặng tre. Để lưu giữ lại cái hồn quê ấy, người nghệ nhân luôn nâng niu từng nan tre, tỉ mỉ trong từng đường đan. Đem sản phẩm làm bằng cây tre đến với nhiều nơi hơn trên đất nước và cả bạn bè du khách năm châu. 

Với tình yêu nghề, Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba luôn đau đáu nỗi niềm giữa nghề. Ông luôn cố gắng duy trì cơ sở phát triển ổn định, để tạo môi trường làm nghề, học nghề cho những lao động địa phương. Không chỉ tạo công việc cho những thành viên trong gia đình, cơ sở còn là nơi đào tạo nghề cho những lao động khuyết tật, giúp họ có thêm thu nhập để ổn định cuộc sống. 

Với hơn 50 năm làm nghề, tình yêu mà người nghệ nhân dành cho nghề vẫn như thủa ban đầu, say đắm và tha thiết. Đôi bàn tay ông vẫn ngày ngày tỉ mỉ, khéo léo, đan lát. Mỗi chiếc lồng đèn ra đời là cả một tình yêu mà ông muốn gửi gắm. Ông chia sẻ: Để làm ra một chiếc đèn lồng đẹp, khéo léo thôi chưa đủ, người thợ cần phải có một tình yêu đối với nghề, một tâm hồn biết cảm nhận cái đẹp, biết nâng niu và gìn giữ nó. 

Khép lại câu chuyện với nghề làm lồng đèn của Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba, chúng tôi chúc ông thật nhiều sức khỏe để có thể đưa nghề làm lồng đèn phát triển hơn nữa, đào tạo nhiều thợ giỏi và tâm huyết với nghề.  
Bài và ảnh Ngô Hằng - Nguyễn Mạnh