$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ năm, 13-04-2017 | 12:06GMT+7

Làng vua lửa Plei Ơi và huyền tích gươm báu

TBV - Ở Việt Nam, duy chỉ có miền đất Tây Nguyên đến cuối thế kỷ XX vẫn tồn tại ông vua bằng xương bằng thịt. Dẫu không ngai vàng, quân lính, không có pháp trị mà chỉ mang tính chất thần quyền nhưng sự chi phối của vua lửa trong đời sống tâm linh vẫn rất lớn.
Tháng 4 năm ngoái, làng Ơi (Plei Ơi) thuộc xã Ayun Hạ, huyện Phú Thiện (Gia Lai) đón nhận Bằng Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia Lễ hội cầu mưa của Yang Pơtao Apui (vua lửa). UBND huyện Phú Thiện đầu tư hàng tỷ đồng xây dựng cơ sở vật chất và tôn tạo quần thể di tích. Lễ cầu mưa vang bóng một thời lại được tái hiện ở Plei Ơi.

Huyền tích gươm báu

Truyền thuyết về thanh gươm, theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, xưa kia anh em T’dia và T’diêng rèn từ một hòn đá ở núi Hàm Rồng, một miệng núi lửa khổng lồ cách trung tâm thành phố Pleiku (Gia Lai) về phía nam khoảng 10 cây số. Khi rèn xong, thanh gươm bằng đồng cứ đỏ rực, nhúng vào ghè ghè cạn, nhúng xuống suối suối khô, nhúng xuống sông sông hết nước... cuối cùng phải nhúng bằng máu các nô lệ thì thanh gươm mới nguội.

Trong đời sống của người Tây Nguyên thuở sơ khai khi con người hoàn toàn lệ thuộc vào thiên nhiên, lửa là yếu tố quan trọng nhất và vai trò chính của vua lửa là dùng "gươm thần" để cầu mưa, cũng là một thứ thiết yếu đối với loài người. Bởi thế họ cho rằng "gươm thần" mang sức mạnh huyền bí và bất khả xâm phạm. 
 


Khu di tích vua lửa

Một khi gươm đã được "phong thần" thì phải tìm người xứng đáng để giữ gươm bởi theo người Jrai ai sở hữu linh vật này có thể nói chuyện, truyền đạt ý nguyện của dân làng với thần linh và ngược lại. Vì thế những người giữ gươm cũng được thần thánh hóa, gọi là Pơtao Apui (vua lửa).

14 đời Pơtao Apui tồn tại hơn 5 thế kỷ qua rất được cộng đồng tín nhiệm, đặc biệt là vua lửa đời thứ 11 Siu Ăt. Tài liệu nghiên cứu của nhiều học giả ghi nhận vua Siu Ăt có chí khí quật cường. Năm 1904, ông đã chỉ huy dân làng giết chết Odend’hal khi viên quan người Pháp này muốn cướp gươm thần để thu phục các dân tộc Tây Nguyên.

Thanh gươm được cất giấu rất kỹ ở một nơi đặc biệt mà ngoại trừ vua lửa và phụ tá, không ai được đặt chân đến. Đó là đỉnh núi Chư Tao Yang cao 209m, nổi bật giữa đồng lúa mênh mông, xanh mướt. Trên đỉnh núi có một hang đá được tạo bởi 3 viên đá xếp chồng lên nhau. Dưới khe đá là cửa hang nhỏ hẹp chỉ một người chui lọt. Và để đến được nơi giấu gươm còn phải chui qua hai ngách hang nữa.

Không ai dám leo lên núi vì sợ Yàng (trời) quở trách. Đám trẻ chăn bò nổi tiếng cứng đầu, nghịch ngợm nhưng cũng không bao giờ dám để bò lên núi gặm cỏ. 

Nổi tiếng khắp Đông Dương

Vua lửa được đánh giá là có uy tín, ảnh hưởng về mặt thần quyền cả một khu vực rộng lớn. Hầu hết các dân tộc ở Tây Nguyên, Lào và Campuchia đều biết đến Pơtao Apui. Dưới thời nhà Nguyễn, mỗi khi hay tin có vua lửa mới, các quan ở Phú Yên (tiếp giáp Gia Lai) đều cử người lên thăm và tặng một số vật phẩm. Đáp lại, vua lửa cũng gửi tặng những vật phẩm của núi rừng như ngà voi, sáp ong.

Mỗi khi có dịch bệnh, mất mùa đói kém…, không chỉ đồng bào Jrai và Ba Na ở Gia Lai mà cả các tỉnh lân cận như Phú Yên, Đắk Lắk cũng tìm đến Plei Ơi để rước vua lửa về cúng Yàng giải hạn. Họ tin rằng nhờ có sức mạnh của vị thần ẩn trong thanh gươm mà các Pơtao Apui có nhiều khả năng đặc biệt, quan trọng nhất là chuyển hạn thành mưa. 

Cũng vì sự hiện diện của thanh gươm trên núi mà toàn bộ các nóc nhà ở làng Ơi đều quay lưng về hướng Bắc, mặt xoay ra hướng Nam, trái ngược với những ngôi làng khác của người Jrai. Bởi người làng Ơi quan niệm rằng làm nhà theo hướng núi, nơi cất giấu gươm thần thì sức mạnh của nó sẽ làm cho dân làng đau ốm.

Vị vua lửa thứ 14 Siu Luynh mất vào năm 1999 và từ đó đến nay vị trí này vẫn để ngỏ. Theo quy định chỉ những người mang họ Siu mới được nối ngôi, trong khi con cái của ông đều theo họ mẹ. Như vậy em ruột hoặc một người nào đó mang họ Siu có thể kế tục "vương vị" này nhưng chẳng ai chịu "ứng cử". 

Một số người trong dòng họ Siu tâm sự, mười mấy năm nay nhà nước đã xây dựng công trình thủy lợi Ayun Hạ để tưới mát cho vùng đất này; con mương lớn của làng Ơi lúc nào cũng ăm ắp nước nên chẳng cần phải cúng kiếng cầu mưa nữa, do đó mà uy lực của vua lửa cũng không còn nhiều, trong khi đã làm vua thì phải kiêng khem nhiều lắm.

Lo ngại rằng lễ hội cầu mưa mang đậm bản sắc văn hóa của dân tộc Jrai bị mai một nên chính quyền địa phương và ngành văn hóa đã cho phục dựng. Già Rơ Lan Hieo (người từng phụ tá cho 2 đời vua lửa) được mời điều hành lễ cúng bởi ông là người duy nhất biết điều khiển "gươm thần", khấn vái thần linh để cầu xin những điều tốt lành cho dân làng. 

"Gươm thần" cũng đã được chuyển vào nhà để gươm trong khu di tích dưới chân núi.
Kim Anh