$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ năm, 06-12-2018 | 14:07GMT+7

Tây Nguyên: Đặc sắc lễ cúng bến nước

TBV - Hàng năm cứ vào dịp cuối tháng 12 Dương lịch khi mùa màng đã thu hoạch xong cũng là lúc chuẩn bị gieo hạt cho một mùa rẫy mới, bà con các dân tộc Tây Nguyên lại chuẩn bị cho lễ cúng bến nước. Lễ cúng bến nước là một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng có ý nghĩa quan trọng và ảnh hưởng lớn trong đời sống tâm linh của đồng bào dân tộc Tây Nguyên.
Tây Nguyên là vùng đất thường xuyên đối mặt với tình trạng nắng hạn gay gắt, thiếu hụt nguồn nước. Cũng chính vì vậy, ngay từ khi tìm đất lập làng, người Tây Nguyên bao giờ cũng quan tâm tìm nơi có nguồn nước dồi dào, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và sản xuất  của người dân. Với quan niệm “vạn vật hữu linh”, người Tây Nguyên cho rằng các thần linh tạo ra nguồn nước nên hàng năm cứ đến dịp đầu năm mới hay thời điểm bắt đầu mùa mưa, người dân lại tổ chức lễ cúng Bến nước. Trong tâm thức của họ luôn coi nước là quan trọng, là vốn quí nhất, không có nước là không thể sống. Vì vậy họ tôn thờ thần nước như tôn thờ tổ tiên của mình. Từ đó đã có những điều kiêng kị rất nghiêm ngặt như: trong những ngày diễn ra lễ cúng mọi người trong buôn không được đi rẫy, đi rừng, không được ra bến lấy nước cho đến khi thầy cúng thực hiện xong nghi lễ. Đây là một tục lệ thể hiện nét đẹp của văn hóa dân tộc Tây Nguyên cũng là dịp người dân cùng có trách nhiệm làm sạch bến nước, sửa sang lại đường xuống lấy nước cho thuận tiện.

Lễ này có thể diễn ra những ngày cuối năm, khoảng tháng 12 dương lịch, nhưng cũng có thể được tổ chức vào đầu năm mới, khoảng tháng 2 hoặc 3, sau khi đã thu hoạch hoàn tất mùa vụ. Lễ cúng bến nước thường là do người chủ bến nước của buôn đứng ra tổ chức nhưng đây lại được coi là việc chung của cả buôn làng và được già làng trực tiếp phân công, điều động mọi thành viên trong buôn làng cùng tham gia. 
 

Thường vào khoảng vài ba ngày trước khi tổ chức lễ cúng, già làng chọn ngày thông báo mọi người tập trung dọn vệ sinh buôn làng và khu vực xung quanh bến nước, phân công trai tráng trong làng vào rừng lấy tre, cây về làm cây nêu, cột lễ, làm máng nước. Trong ngày diễn ra lễ cúng, từ sáng sớm mọi người trong buôn đã có mặt đông đủ tại nhà chủ bến nước, theo sự phân công của già làng, ai nấy đều lo phần việc của mình. Phụ nữ thì lo việc bếp núc, người già lo cắt ống lồ ô làm ống đong rượu cần, những chàng trai khỏe mạnh thì dựng cây nêu, mổ heo, dê, buộc rượu cần vào cột lễ...

Lễ vật trong Lễ cúng bến nước thường là các con vật hiến sinh như: dê, gà, heo và rượu cần và không thể thiếu những âm thanh của cồng chiêng, những vòng múa suang của các cô gái, các trò chơi so tài của những chàng trai… Tùy theo điều kiện kinh tế của gia chủ và từng buôn làng và tập tục của mỗi dân tộc mà có thể làm to nhỏ khác nhau. Hình thức cúng diễn ra ở mỗi tộc người có thể khác một số tiểu tiết nhưng chủ yếu vẫn là tổ chức ngay cạnh giọt nước, bến nước, gốc đa để cảm tạ thần bến nước và tiếp tục cầu xin một năm mới có đủ nước dùng cho người và cây cối. 

Tại bến nước, thầy cúng chọn chỗ đất bằng phẳng trên bờ nơi có dòng nước đang chảy để bày lễ vật và đọc lời khấn. Cứ sau mỗi lần cúng, thầy lại tưới tiết heo vào rượu xung quanh, đổ cả xuống dòng nước để mời gọi thần nước cùng các vị thần ở những chốn lân cận về hưởng lễ vật dâng cúng. Cúng xong, thầy và những người phụ lễ lấy thịt và rượu để mời và ăn cùng các vị thần linh, còn các chàng trai, cô gái trong buôn thì lấy vỏ bầu và ống tre hứng những giọt nước mát lành mang về nhà. 
 

Lễ cúng bến nước mang nhiều ý nghĩa tích cực trong đời sống tâm linh của đồng bào dân tộc Tây Nguyên.

Sau khi thực hiện xong nghi thức cúng, các giàn chiêng tấu lên những bài nhạc vui, cả gia chủ và dân làng hòa mình trong không khí lễ hội. Họ vừa ăn uống vừa múa hát say sưa trong tiếng nhạc cồng chiêng để cầu mong thần linh chứng giám, phù hộ cho dòng nước mát không bao giờ cạn, cho vụ mùa bội thu, cho cuộc sống ngày càng no ấm, đủ đầy hơn.

Lễ cúng bến nước là một trong những hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang nhiều ý nghĩa tích cực trong đời sống tâm linh của đồng bào dân tộc Tây Nguyên. Mặc dù ngày  nay đã có những nguồn nước khác nhưng họ vẫn giữ thói quen lấy nước và cúng Bến nước hàng năm. Việc này thể hiện tính cộng đồng, đoàn kết, đạo lý uống nước nhớ nguồn của bà con dân tộc thiểu số địa phương. Lễ cúng Bến nước là một nét đẹp về văn hóa truyền thống cần được bảo tồn của dân tộc Tây Nguyên. 
Bài và ảnh Mộc Tâm